دوره 27، شماره 2 - ( تابستان 1405 )
دوره، شماره، فصل و سال، شماره مسلسل |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Giti A, Rashedi V, Golchin M. A Scientometric Analysis and Visualization of the Archives of Rehabilitation Journal Publications Indexed in Web of Science (2005–2025). Arch Rehabil 2026; 27 (2) :236-261
URL: http://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-3707-fa.html
URL: http://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-3707-fa.html
گیتی آناهیتا، راشدی وحید، گلچین مرضیه. تحلیل علمسنجی و مصورسازی مجله آرشیو توانبخشی در وبآوساینس (2005-2025). مجله توانبخشی. 1405; 27 (2) :236-261
URL: http://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-3707-fa.html
آناهیتا گیتی1 
، وحید راشدی2 ، مرضیه گلچین*3
، وحید راشدی2 ، مرضیه گلچین*3
1- گروه بهداشت عمومی، دانشکده بهداشت ، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان ، ایران.
2- گروه سالمندی، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی ، تهران، ایران.
3- مرکز تحقیقات توانبخشی اعصاب اطفال، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی ، تهران، ایران. ،golchinlib@yahoo.com
2- گروه سالمندی، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی ، تهران، ایران.
3- مرکز تحقیقات توانبخشی اعصاب اطفال، دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی ، تهران، ایران. ،
واژههای کلیدی: تحلیل کتابسنجی، نقشهبرداری علمی، مصورسازی، آرشیو توانبخشی، وب آف ساینس، تحقیقات توانبخشی
متن کامل [PDF 5345 kb]
(42 دریافت)
| چکیده (HTML) (1185 مشاهده)
متن کامل: (20 مشاهده)
مقدمه
علمسنجی به معنای اندازهگیری بروندادهای علمی از پایگاههای معتبر است، که با یک ساختار علمی با روش کمی، بروندادهای یک حوزه علمی را بررسی کرده و راهنمایی برای محققان در آن حوزه خواهد شد. از متداولترین روشهای ارزیابی فعالیتهای علمی و پژوهشی موضوعات و موارد خاص است. بررسی کمی تولیدات علمی، سیاستگذاری علمی، ارتباطات علمی دانشپژوهان و ترسیم نقشه علم، برخی از دستاوردهای این حوزهاند.
اصطلاح علمسنجی از ترکیب دو واژه «ساینتو» به معنای علم و «متریک» به معنای اندازهگیری مشتق شده است. سادهترین تعریفی که میتوان برای علمسنجی ارائه داد این است که علمسنجی، علم اندازهگیری و تحلیل علم است که به سنجش تولیدات علمی پژوهشگران، دانشگاهها و کشورها در قالب متغیرهای کمی میپردازد. شاخصهای علمسنجی شامل شاخصهای ارزیابی کمیت و کیفیت برونداد علمی پژوهشگران است که میتواند مبنای ارزشیابی، رتبهبندی و ارتقای اعضای هیئت علمی قرار میگیرد که از مهمترین اهداف این علم، بنا نهادن نظامهایی از شاخصهای توصیفکننده پژوهش در اجتماعات مختلف علمی است.
انتشار مداوم و منظم چنین شاخصهایی میتواند عنصری مفید و کارآمد برای مدیریت تحقیق و سیاستگذاری در علوم باشد . اساس علمسنجی بر تجزیهوتحلیل پارامترهای اطلاعاتی استوار است که این پارامترها مقالات علمی، پروانههای ثبت اختراع، مجلات و بهطورکلی اطلاعات علمی منتشرشده میباشند [1]. نتایج حاصل از این تجزیهوتحلیل، به تعیین ساختار جریان مدارک علمی و فرایندهای استنادی آنها کمک میکند. علمسنجی با جنبههای مختلفی همچون تولید، اشاعه و استفاده از اطلاعات علمی سر و کار داشته و به محدوده علمی یک رشته خاص تعلق ندارد. بسیاری از پیشگامان این حوزه، هدف از علمسنجی را بررسی فرآیندهای موجود در پژوهش علمی برای مدیریت مؤثرتر علم معرفی میکنند.
سابقه این علم به دهه هفتاد میلادی برمیگردد. نقطه شروع و شکلگیری این علم در روسیه (شوروی سابق) بود. زمانی که برای اولین بار دوبوروف و کارنوا واژه علمسنجی را به کار بردند. آنها علمسنجی را بهعنوان اندازهگیری فرایند انفورماتیک تعریف کردند. اولین تجزیهوتحلیل آماری نوشتههای علمی را به کول، ایلز و هولم نسبت میدهند که برای اولین بار از مقالات علمی منتشرشده بهعنوان ملاکی برای مقایسه تولید علمی کشورهای مختلف استفاده کردند. در همان زمان افرادی نظیر لوتکا، برادفورد، زیف بهمنظور بررسی توزیع انتشارات برحسب مؤلفین و نشریات، مدلهای نظری ویژهایی ارائه دادند. با وجود فعالیتهای بسیار در حوزه این علم، تا سال ۱۹۶۹ میلادی حیطه، اهداف و تکنیکهای علمسنجی هنوز مشخص نشده بود. در همان زمان بود که نالیموف، مولچنکو رشتههای فرعی علمسنجی و دامنه کار آن را تعیین کردند [1].
ﻳﻚ ﻧﻘﺸﻪ ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﺑﺮوﻧﺪادﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ-ﭘﮋوﻫﺸﻲ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻳﻚ ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﻲ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد، ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار، ﺧﻮﺷﻪﻫﺎی ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ در ﻃﻮل زﻣﺎن و آﺛﺎر ﻣﻬﻢ و ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار، ﺗﻌﻴﻴﻦ و ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ. علمسنجی را میتوان تجزیهوتحلیل کمی و تا حد امکان کیفی فرایند تولید، توزیع و استفاده از اطلاعات علمی و عوامل مؤثر بر آن و توصیف، تبیین و پیشبینی این فرآیند بهمنظور برنامهریزی، سیاستگذاری، اعتلا و آگاهی و آینده نگری علمی و پژوهشی در ابعاد فردی، گروهی، سازمانی و بینالمللی دانست.
در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻘﺸﻪﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻘﺸﻪ ﻋﻠﻤﻲ، ﻧﻤﺎﻳﻲ از ﺣﻮزهﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﺠﺰﻳﻪوﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﻤﻲ اﻃﻼﻋﺎت ﻛﺘﺎﺑﺸﻨﺎﺧﺘﻲ ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد. ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺗﺸﻜﻴﻞدﻫﻨﺪه ﻧﻘﺸﻪﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ، ﺑﺮوﻧﺪادﻫﺎی ﺣﻮزهﻫﺎی ﭘﮋوﻫﺸﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ. در اﻳﻦ ﻧﻘﺸﻪﻫﺎ، ﺣﻮزهﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ دارای ارﺗﺒﺎط ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﻗﻮیﺗﺮی ﻫﺴﺘﻨﺪ، در ﻛﻨﺎر ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ و ﺣﻮزهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ارﺗﺒﺎط ﺿﻌﻴﻒﺗﺮی دارﻧﺪ در ﻓﺎﺻﻠﻪ دورﺗﺮی ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ [2]. ﺷﻴﻔﺮﻳﻦ و ﺑﺮﻧﺮ [3] ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﻮزه ﺗﺮﺳﻴﻢ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻋﻠﻢ، ﺣﻮزه ﻣﻬﻤﻲ ﺑﺮای ﭘﻲ ﺑﺮدن ﺑﻪ رﺷﺪ ﭘﮋوﻫﺶ ﻋﻠﻤﻲ، دﻧﺒﺎل ﻛﺮدن ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ ﻳﻚ ﺣﻮزه، ﻛﺸﻒ ﺣﻮزههای ﺟﺪﻳﺪ ﭘﮋوﻫﺸﻲ و اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﺰرگ از ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻋﻠﻤﻲ و اﻳﺠﺎد رﻗﺎﺑﺖ اﺳﺖ. ﺳﻮدﻣﻨﺪی ﻧﻘﺸﻪ ﻋﻠﻤﻲ ﻳﻚ ﺣﻮزه ﺑﺮای ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن، در ﺑﺮرﺳﻲ روﻧﺪﻫﺎ و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲﻫﺎ و ﺑﺮای ﻏﻴﺮﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﻧﻘﻄﻪ ورودی ﺑﻪ ﻳﻚ ﺣﻮزه و ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎی ﻣﺨﺼﻮص آن ﺣﻮزه اﺳﺖ [4].
رشد روزافزون انتشارات علمی در چند قرن اخیر نیاز به بررسی روند رشد و توسعه علمی را بیشازپیش آشکار کرده است و تعداد مقالات علمی تولیدشده و کیفیت ارتباطات میان آنها در هر حوزه بیانکننده مباحث داغ آن حوزه است. باتوجهبه این موضوع، امروزه پژوهشهای بسیاری در زمینه ارزیابی و سنجش کارکرد مجلات و روند تولیدات و مرور فعالیت آنها صورت میگیرد. در این مطالعات از تولیدات علمی، اندازهگیری کمی به عمل میآید تا مشخص شود فراوانی پژوهشهای هر کشور، نهاد، رشته علمی و هر فرد و روند آن چگونه است. پژوهشگران چه زمینههایی را برای پژوهش خود برمیگزینند و چه زمینههایی مورد غفلت واقع شده است. چه کسانی، چه نهادهایی و در کجا پژوهشها را انجام میدهند، تا چه حد از این پژوهشها حمایتهای مالی میشود و این پژوهشها چه تأثیری بر محیط علمی دارند [5].
یکی از انواع چنین مطالعاتی، مطالعه کتابسنجی است که یکی از شیوههای بررسی وضعیت کلی پژوهش به شمار میآید. کتابسنجی در سطح گسترده در علم اطلاعرسانی به کار میرود. بررسیهای کتابسنجی، ابزارهای سودمندی برای ارزیابی و شناخت میزان اهمیت علمی و اجتماعی یک رشته علمی در زمانهای خاص هستند و با وجود محدودیتهای روششناختی که برای این رویکردها ذکر شده است، امکان بازبینی پژوهشها و بررسی روند رشد و توزیع آنها را در یک رشته خاص فراهم مینمایند و به ارزیابی میزان تولید علم توسط یک گروه کاری، مؤسسه، دانشگاه یا کشور میپردازند. در این رویکرد اطلاعات کتابسنجی در خصوص تعداد انتشارات، تعداد ارجاعات، میانگین نمره استنادی نرمالشده، اچ ایندکس و اندازههای بین رشتهای و تخصصی مورد ارزیابی و آنالیز قرار میگیرد [6، 7].
از اطلاعات بهدستآمده از طریق آن میتوان برای ترسیم نقشه علمی استفاده کرد. نقشه علم ابزاری برای ایجاد ترکیبی از طبقهبندی و تجسم است که روابط بین علوم مختلف را از دیدگاههای مختلف نمایش میدهد. در نقشههای علم، حوزههای موضوعی که با هم ارتباط بیشتری دارند در فاصله نزدیکتری نسبت به هم و حوزههایی که ارتباط کمتری دارند در فاصله دورتر نسبت به هم نمایش داده میشوند [8].
نقشههای علمی با ترسیم گرافیکی یک رشته علمی، راه را برای شناسایی بهتر و دقیقتر آن شاخه از دانش بشری و تبدیل مفهوم انتزاعی رشته علمی به مفهوم عینیتر هموار میکنند [9].ترسیم نقشه یا مصورسازی به کمک نمادهای گرافیکی قصد یاری رساندن به کاربران را دارند. در این روش که براساس بروندادهای علمی پژوهشی دانشمندان یک حوزه علمی ترسیم میشود، نویسندگان تأثیرگذار، آثار مهم و تأثیرگذار و غیره تعیین و معرفی میشوند. امروزه دیگر برخلاف گذشته توجه زیادی به صرف تعداد مقالات یک پژوهشگر نمیشود بلکه با بررسی عمیقتر میزان تأثیرگذاری پژوهشگر براساس شاخصهای طراحیشده، کیفیت مجلات و جایگاه پژوهشگر در شبکه اجتماعی مربوط به حوزه مرتبط توجه میشود [10].
همچنین علمسنجی از متداولترین روشهای ارزیابی فعالیتهای علمی و مدیریت پژوهش است. بررسی کمّی تولیدات علمی، سیاستگذاری علمی، ارتباطات علمی دانشپژوهان و ترسیم نقشه علم، برخی از موضوعات این حوزهاند. در علمسنجی، ارتباطات علمی و شیوههای تولید، اشاعه و بهرهگیری از اطلاعات علمی به روش غیرمستقیم و با بررسی منابع و مآخذ آنها ارزیابی میشود. نمایههای استنادی معتبر بینالمللی همچون پایگاههای استنادی مؤسسه کلریویت آنالیتیکز و پایگاههای استنادی مؤسسه اسکوپوس، پابمد هستند که افراد، مؤسسهها، مجلهها، مقالهها، کشورها را از لحاظ علمی مقایسه میکنند.
تحلیل استنادی یا مطالعه استنادی یکی از متداولترین فنون کتابسنجی است که در آن قواعد حاکم بر رابطه میان مدرک استناددهنده (متن) و مدرک مورد استناد (سند)، جستوجو و مطالعه میشود [11]. روشهای مطالعه تحلیل استنادی شامل رویکردهای کیفی، کمّی و محاسباتی است. این نوع از مطالعات علمسنجی بر مواردی همچون مقایسه بهرهوری، رتبهبندی مطالعات سازمانی، رتبهبندی مجلات با تثبیت استانداردهای بهرهوری دانشگاه و استانداردهای شغلی، ارزیابی تأثیر مقالات پژوهشی برتر، پیگیری مسیر توسعه یک حوزه علمی یا فنآوری، و توسعه شاخصهای نویسندگان و سازمانهای برتر براساس عملکرد تحقیقاتی متمرکز هستند.
حری [12] معتقد است پژوهشگران حوزههای علمی، گرههای شبکه جهانی علم به شمار میآیند که هریک موضوع و جایگاه ویژهای را در این شبکه به خود اختصاص میدهند. تعداد پیوندهایی که هر محقق با دیگر محققان آن شبکه برقرار میکند یا دیگران با او ایجاد میکنند، نشاندهنده میزان اتصال او به شبکه جهانی علم و بهعبارتدیگر میزان مشارکت او در علم جهانی است. این پیوند امروزه از طریق استفاده از آثار مکتوب دیگران در هر اثر علمیـ یا همان استنادها ـ ارزیابی میشود.
بورگهاین و همکاران [13] تولیدات علمی هند را در موضوع کم خونی سلولهای داسی شکل در سالهای 1958-2020 م. بررسی نمودند. یافتههای آنها نشان داد 120 کشور و 320 نویسنده با هم همکاری نمودهاند و کشورهای ایالات متحده آمریکا و بریتانیا بیشترین تولیدات علمی و نویسندگان فعال کولا بی روشن، گوش کانجکشا بهترتیب دارای 67 و 55 تولید علمی در این زمینه بوده و پراستنادترین نویسندگان گوپتا رنو، باسو سواتی و بانرجی آنورادا هستند.
گیتی و همکاران [14] به پژوهشی با عنوان بررسی استنادی و تجسم علمی مقالات منتشرشده در مجله آرشیو توانبخشی به بررسی مقالات نمایهشده در پایگاه داده اسکوپوس پرداختند و روند افزایشی در تعداد اسناد منتشرشده و استنادات دریافتی از زمان تأسیس آن تا 1402 را مورد تحلیل قرار دادند. برای تحلیلهای توصیفی از نرمافزار اکسل و برای مصورسازی دادهها از VOS viewer استفاده شده است. یافتههای مطالعه نشان میدهد روند انتشار و استنادات مجله ابتدا صعودی بوده و سپس نزولی بهطوریکه مقالات منتشرشده در مجله تا سال 1389 صعودی و تا 1395 روند نزولی را طی میکرده است.
گیتی و همکاران [15] در پژوهش خود که تحلیل استنادی بیماری مولتیپل اِسکلٌروزیس (اماس) در پایگاه وبآوساینس بود به این نتیجه رسیدند سرعت رشد مدارک در این موضوع رو به رشد است و در سطح جهان مؤسسات تحقیقاتی مختلف با مشارکت اصلی در انتشار منابع اطلاعاتی، پژوهشهای قابلقبولی در حوزه اماس انجام دادهاند و همکاری بینالمللی پژوهشگران در این زمینه در حد مناسبی است.
غفاری و همکاران [16]، به ارزیابی بروندادهای علمی ایران در حوزه مهندسی کامپیوتر در پایگاه وبآوساینس شامل 32108 رکورد از سال 1985-2020م پرداختند. یافتههای پژوهش نشان داد دانشگاههای آزاد اسلامی و دانشگاه امیرکبیر با بیشترین رکورد، از نظر تولید علم در حوزه مورد نظر دارا میباشند و روند رشد تولیدات علمی در این حوزه افزایشی است و ایران با 100کشور همکاری علمی داشته که بیشترین میزان همکاری با ایالات متحده آمریکا است [16].
مهسا بهرهمند [17]، در پژوهشی با عنوان «تحلیل کتابسنجی فصلنامه رهیافت» نتایج پژوهش نشان از پایین بودن میزان مشارکت زنان (18درصد) و بالا بودن مشارکت مردان (81 درصد) در تهیه مقالات دارد. دانشگاه تهران بیشترین همکاری علمی را با فصلنامه رهیافت داشته و میانگین تعداد مقالات منتشرشده در هر شماره از فصلنامه 13/1بوده است. استناد به مقالات و منابع لاتین بیش از سایر انواع منابع ارزیابی شده است. تعداد 760 مدرک چاپشده که دارای 5168 منبع فارسی و 2515 منبع لاتین است. از 760 مدرک موجود 566 مدرک تألیف و 114 مدرک ترجمه و 55 مدرک گزارش و 25 معرفی و نقد کتاب توسط 1028 پدیدآور چاپ شده است. فاضل لاریجانی، با چاپ 13 مقاله تألیفی فعالترین مؤلف و با چاپ 8 مقاله ترجمهای فعالترین مترجم است. نویسندگان عضو هیئت علمی بیشترین فعالیت را در تولید مدارک این فصلنامه داشتهاند.
وبآوساینس که گاهی به اختصار WOS نیز خوانده میشود، یک پایگاه وب و نمایه استنادی علمی است که ازسوی مؤسسه تامسون رویترز ایجاد شده و امکان جستجوی استنادی جامع و دسترسی به پایگاههای داده مختلفی را فراهم میکند. هدف از راهاندازی چنین پایگاهی، ایجاد بستری برای شکلگیری ارتباطات میان محققان و امکان دسترسی سادهتر به مقالات و منابع علمی بوده است. بدون وجود پایگاهی که در آن، منابع و کارهای صورتگرفته علمی مختلف بهشکلی جامع و دقیق قابلپیگیری و کشف هستند، نمیتوان علم را در زمینههای مختلف بهدرستی پیش برد.
در ایران، شیوع شرایط نیازمند توانبخشی نیز رو به افزایش است. مطالعهای نشان داده است حدود 10 درصد از جمعیت ایران (معادل 8.5 میلیون نفر) نیاز به خدمات توانبخشی دارند. شایعترین شرایط شامل اختلالات عصبی-حرکتی (32 درصد)، اختلالات ارتوپدی (28 درصد)، اختلالات شنوایی و بینایی (18 درصد) و اختلالات روانشناختی (12 درصد) میباشد. این دادهها اهمیت تولید دانش در حوزه توانبخشی و نقش کلیدی مجلات علمی مانند آرشیو توانبخشی را در پاسخ به این نیازهای جمعی برجسته میسازد
فصلنامه آرشیو توانبخشی Journal Archives of Rehabilitation
مجله آرشیو توانبخشی فصلنامه علمی-پژوهشی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی است که بهعنوان قدیمیترین نشریه فارسی در زمینه توانبخشی محسوب میشود. این نشریه به شماره استاندارد بینالمللی پیآیندها ۲۵۳۸-۶۲۴۷ :ISSN و به زبان فارسی منتشر میشود. عنوان لاتین این نشریه در بهمن سال ۱۳۹۵ تغییر کرد. علاوهبراین، نشریه توانبخشی اولین مجله تخصصی در حوزه توانبخشی در کشور محسوب میشود که در تاریخ ۱۵/۹/۷۸ طی مجوز شماره ۱۲۵۵۸/۱۲۴ از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اجازه انتشار یافت و از تابستان سال 1382 از سوی کمیسیون نشریات علوم پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رتبه علمی-پژوهشی را بهدست آورد که این رتبه در شصتوپنجمین جلسه کمیسیون نشریات علوم پزشکی کشور مورخ ۴/۶/۸۵ و طی نامهای به شماره ۲۰۰۱۴۸ تمدید شده است.
این مجله در زمینههای علوم پیراپزشکی و توانبخشی شامل، ارتز و پروتز، بیناییسنجی، شنوایی، گفتاردرمانی، کاردرمانی، فیزیوتراپی و کودکان استثنایی پذیرای دستاوردهای علمی پژوهشگران گرامی است. حیطه موضوعی بهطور کامل توانبخشی است. هدف از مطالعه حاضرتحلیل کتابسنجی و مصورسازی مقالات منتشرشده در مجله آرشیو توانبخشی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در پایگاه وبآوساینس در بازه 2005-2025 بود.
روش پژوهش
باتوجهبه اینکه مجله مذکور در وبآوساینس نمایه میشود برای گردآوری دادهها از پایگاه اطلاعاتی وبآوساینس استفاده شد و اطلاعات کتابشناختی مقالات منتشرشده مجله در فرمت اکسل استخراج شد. برای جستوجو، مطابق فرمت موجود در پایگاه وبآوساینس، در فیلد نام مجلات عنوان مجله وارد میشود و با استفاده از ابزارهای فیلتر کردن کلیدواژه واردشده، استراتژی جستوجو مشخص میگردد.
SRCTITLE (archives AND of AND rehabilitation) AND (LIMIT-TO (EXACTSRCTITLE, “Archives of Rehabilitation Research”))(Archives of Rehabilitation (Publication Titles)
برای طبقهبندی انواع اسناد منتشرشده در مجله آرشیو توانبخشی، ابتدا از دستهبندی ارائهشده توسط پایگاه وبآوساینس استفاده شد. در این پایگاه، هر مدرک دارای فیلد «Document Type» است که نوع سند را مشخص میکند. برایناساس، انواع اسناد بهصورت خودکار در دستههای «Research Article» مقاله پژوهشی، «Review Article» مقاله مروری، «Editorial Material» مطلب ویراستاری، و سایر انواع طبقهبندی شدند.
پس از استخراج دادهها، برای اطمینان از صحت و دقت طبقهبندی، تمام اسناد بهصورت دستی توسط دو پژوهشگر مستقل بررسی شدند. در این بررسی دستی، نوع هر مدرک بر اساس ساختار و محتوای آن (شامل وجود بخشهای روششناسی، یافتههای تجربی، بحث و نتیجهگیری برای مقالات پژوهشی؛ یا وجود مرور جامع ادبیات و تحلیل انتقادی برای مقالات مروری) تأیید یا اصلاح گردید. در مواردی که نظر پژوهشگران متفاوت بود، نظر شخص ثالث در نظر گرفته شد. همچنین، برای طبقهبندی زبان مقالات، ابتدا از فیلد «Language» در دادههای استخراج شده از وبآوساینس استفاده شد و سپس برای تأیید، چکیده و کلیدواژههای هر مقاله بهصورت دستی بررسی گردید. این رویکرد ترکیبی (خودکار+دستی) باعث افزایش دقت و قابلیت اطمینان دادههای تحلیلشده شد.
در این مطالعه به تعیین روند انتشارات و توزیع استنادات، پراستنادترین مقالات و نیز پرتولیدترین و پراستنادترین نویسندگان، سازمانها و کشورها در مجله پرداخته شده است. در این مطالعه همچنین از تکنیکهای همتالیفی محققان، همرخدادی کلیدواژههاو هم استنادی منابع استفاده شده است. نقشه همتالیفی اساساً بر نویسندگان و وابستگی سازمانی آنها جهت کشف شبکههای همکاری مشترک، متمرکز است [18]. نقشه همرخدادی، مهمترین کلیدواژههای مورداستفاده در اسناد را جهت ترسیم نقشه در نظر میگیرد که در این صورت، زمینه تحقیق را از نظر مفهومی، ساختارمند نموده و به درک الگوهای اساسی اسناد منتشرشده نیز کمک میکند [19].
برای تجزیهوتحلیل دادهها در بخش کتابسنجی از نرمافزار اکسل استفاده شد. جهت ترسیم نقشههای علمی نیز از نرمافزارVOS viewer استفاده شد. این نرمافزار رایگان برای ساخت و مصورسازی شبکههای کتابسنجی، ایجاد نقشه براساس دادههای شبکه و نیز مصورسازی و کاوش این نقشهها استفاده میشود.
یافتهها
861 رکورد در تاریخ یک اکتبر 2025 بازیابی شد. دو مورد مرتبط با ویراستار بود که از روند کار حذف شد. اطلاعات بهدستآمده شامل859 مقاله، 1083 استناد، شاخص اچ اینکدس 11 و ایمپکت فاکتور 3/0 با میانگین 57/1 میباشد. در دستهبندی پایگاه وبآوساینس کل مدارک مربوط به توانبخشی است. سال2005 سال شروع فعالیت این مجله در پایگاه است (تصویر شماره 1).
مطابق تصویر شماره 1 روند کار مجله در پایگاه از سال 2005 با انتشار 35 مقاله فعالیت آغاز شد. در سال 2006 با40 مقاله، روند رشد با شیب ملایمی در جریان بوده است. در سالهای 2013 و 2014 روند افزایشی مشاهده میشود که احتمالاً مربوط به انتشار ویژهنامه اطفال است. اما در سالهای بعدی فقط تعداد مقالات منتشرشده در فصلنامه منتشر شده است، بهطوریکه سال 2024 تعداد 40 مقاله منتشر شده است.
مطابق تصویر شماره 2 بیشترین تعداد مدارک منتشرشده را مقالات تشکیل میدهند. مقاله (819)، مقاله مروری (40) و دو مورد هم مربوط به ویراستاری میباشد که در روند کار جهت بررسی استنادات حذف شد.
مطابق تصویر شماره 3 اغلب این مدارک به زبان فارسی (489)، زبان انگلیسی (197)، عربی (174) و یک مدرک به زبان اردو است. بیشترین همکاری مربوط به دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی (341)، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران (68) و دانشگاه علوم پزشکی تهران (64) و دانشگاه آزاد اسلامی (50) انتشار میباشد.
مطابق جدول شماره 1، 10 نویسنده برتر و پراستناد این نشریه در پایگاه وبآوساینس معرفی میگردند. حدود 2382 نویسنده در این نشریه همکاری دارند. نویسنده پرکار و پراستناد سیدعلی حسینی با داشتن 41 مدرک، 73 استناد و 103 لینک با قدرت اتصال در صدر نویسندگان قرار دارند. در این جدول میزان استنادات مطرح است. سایر نویسندگان با دارا بودن تعداد استناد کمتری در ردههای بعدی قرار دارند.
در تصویر شماره 4، با در نظر گرفتن آستانه 1 حدود 2382 نویسنده وارد نرمافزار نقشهکشی Vos viewer گردید. این نقشه با دارا بودن 141 مورد 13 خوشه و 448 لینک و 633 اتصال قوی در شبکه همنویسندگی قرار دارد. در هر خوشه تعداد نویسندگان و مدارک مرتبط با نویسندگان قرار دارد. موارد مربوط به تعداد نویسندگان دارای تعداد مقالات بیشتر میباشد و در هر خوشه مدارک مرتبط با نویسندگان که در ارتباط با هم هستند، اتصالات و لینکهایی که هر نویسنده دارد، میزان همکاری آنها را مشخص میکند.
مطابق تصویر شماره 5، با در نظر گرفتن آستانه 1، کلیه دادههای استخراجشده از پایگاه وبآوساینس به نرمافزار نقشهکشی Vos viewer وارد گردید؛ از بین 19 کشور، همکار غالب این مدارک مربوط به کشور ایران (558) است. با استناد 989 و حدود 30 لینک اتصال بین کشورها میباشد.
مطابق جدول شماره 2، میزان همکاری، استنادات و میزان لینکهای مرتبط کشورها ذکر شده است. ایران، سوئد و ایرلند شمالی دارای بیشترین میزان استناد میباشند.
در تصویر شماره 6، میزان مشارکت سازمانها و موسسات با در نظر گرفتن آستانه 1، حدود 224 سازمان وارد نرمافزار نقشهکشی Vos viewer گردید. این نقشه دارای 122 مورد 23 خوشه 423 لینک و 906 لینک اتصال قوی دارد. در این نقشه بیشترین همکاری بهترتیب مربوط به دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران و دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه آزاد اسلامی میباشد. در مراتب بعدی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه تهران قرار دارند.
مطابق جدول شماره 3، ملاک ارزیابی، تعداد استنادات سازمانها میباشد. بیشترین استناد مربوط به دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی (586)، دانشگاه تهران (95) و دانشگاه علوم پزشکی اصفهان (854) و دانشگاه آزاد اسلامی (80) استناد میباشد.
مطابق تصویر شماره 7، با در نظرگرفتن آستانه 1، حدود 2176 کلیدواژه وارد نرمافزار گردید. این نقشه با 28 خوشه 10266 لینک و 11346 اتصال قوی وجود دارد. Children در خوشه دو با 233 لینک و 59 همرخدادی قرار دارد. Reliability در خوشه سه با 252 لینک و 53 همرخدادی قراردارند.
مطابق جدول شماره 4، تعداد همرخدادی کلیدواژههای بهکاررفته در نشریه با تعداد لینکهای مرتبط مشخص شدهاند. تعداد کلیدواژهای پراستفاده در جدول ذکر شده است. کلید واژه children با 59 همرخدادی و 347 لینک مرتبط با سایر کلیدواژهها در صدر قرار دارد.
بحث
ﻳﻜﻲ از راهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان را ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻫﺪاف ﭘﮋوﻫﺸﻲ درﺣﻮزه ﺗﺨﺼﺼﻲ ﺧﻮد ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ، داﺷﺘﻦ درک و ﻧﻤﺎﻳﻲ ﻛﻠﻲ از ﭼﺎرﭼﻮبﻋﻠﻤﻲﺣﻮزه ﻣﻮردﻧﻈﺮ اﺳﺖ. در اﻳﻦراﺳﺘﺎ دﻳﺪاریﺳﺎزی اﻃﻼﻋﺎتﻳﺎ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻧﻘﺸﻪ و ﺗﺮﺳﻴﻢ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻋﻠﻤﻲ آنﺣﻮزه، ﺿﺮوری ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ. ﭘﮋوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و ازلحاظ روش، پیمایشی از نوع توصیفی بود و هدف از مطالعه حاضرتحلیل علمسنجی و مصورسازی مقالات مجله فصلنامه آرشیو توانبخشی نمایه شده دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در وبآوساینس بود. این مطالعه، مقالات، نویسندگان، مؤسسات و کشورهای همکار با این مجله که بیشترین استناد را داشتهاند، تعیین کرد. مجله فصلنامه آرشیو توانبخشی از سال ۲۰۰5 در پایگاه استنادی وبآوساینس با شاخص اچ ۱۱ نمایه شده است. روند انتشار و دریافت استنادهای این مجله از زمان آغاز به کار آن روبهرشد بوده است که نشاندهنده پیشرفت فعلی این مجله در حوزه توانبخشی و جذب محققان بیشتر برای مشارکت در آن است. تا به امروز، مطالعات کتابسنجی و علمسنجی برای این مجله انجام نشده است. کری و همکاران در تحقیقات خود اشاره کردهاند که با گذشت زمان، تعداد انتشارات، استنادها و دانلودهای مقالات مجله دین و سلامت (JORH) بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. علاوهبراین، آنها مجلات برجسته و مشارکتهای متنوعی را در مطالعه دین، معنویت و سلامت شناسایی کردند [20].
بیشترین مشارکت و همکاری در انتشار مقالات در این مجله توسط کشور ایران انجام شده است. باوجوداین، محققانی از سراسر جهان در انتشار مقالات این مجله مشارکت داشتهاند. با اینحال، شایان ذکر است که نقش کشورها و محققان علمی این حوزه از سراسر جهان در این مجله بسیار محدود مانده است. باتوجهبه دامنه بینالمللی این نشریه، انتظار میرود این مجله به دنبال فرصتهایی برای توسعه مشارکتهای بینالمللی باشد. مجله علمی فصلنامه آرشیو توانبخشی با انتشار 7 مقاله در سال 2003، نمایهسازی در پایگاه داده وبآوساینس را آغاز کرد. در حال حاضر، 861 سند در این پایگاه داده منتشر کرده است که همگی حول محور حوزه توانبخشی هستند. بیشتر اسناد منتشرشده بهصورت مقاله هستند. ایران بزرگترین شریک را دارد و زبان همه مقالات منتشرشده انگلیسی است. میزان استناد به ازای هر مقاله 57/1 بوده است.
دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در صدر مؤسسات و سازمانهای همکار قرار دارد. تحقیقی که توسط ناندیانتو و الحسینی انجام دادند، از طریق یک مطالعه کتابشناختی در اندونزی، به این نتیجه رسید که اندونزی با 43 مقاله و پرکاربردترین کلمه کلیدی «اسید» به عنوان پرتولیدترین کشور شناخته شده است [21]. علاوهبراین، نتایج نشان دادند واژه «Children» پرتکرارترین کلیدواژه بوده و 59 هموقوع و 347 پیوند داشته است. این یافته با شواهد اپیدمیولوژیک سازگار است که نشان میدهد حدود 18 درصد از اختلالات مرتبط با توانبخشی در ایران با مشکلات شنوایی و بینایی در کودکان مرتبطاند؛ بااینحال، باتوجهبه بار قابلتوجه سکته مغزی و آسیب نخاعی در میان بزرگسالان، به نظر میرسد توجه پژوهشی بیشتری به این شرایط ضروری باشد.
نتیجهگیری
یافتههای این مطالعه نشان میدهد آرشیو توانبخشی، سهم علمی و نفوذ روبهرشدی در حوزه علوم توانبخشی داشته است. این مجله افزایش پیوستهای در تعداد انتشارات و استنادات نشان داده که بیانگر بهبود کیفیت پژوهش و میزان دیدهشدن علمی آن است. این مطالعه همچنین نویسندگان، مؤسسات و حوزههای موضوعی کلیدی را که ساختار فکری مجله را شکل میدهند، شناسایی کرد.
اگرچه این مجله جایگاه ملی قدرتمندی، بهویژه از طریق مشارکت پژوهشگران و مؤسسات ایرانی، به دست آورده است، گسترش همکاریهای بینالمللی میتواند اثر جهانی آن را بیشازپیش تقویت کند. همچنین، با وجود آنکه توانبخشی کودکان بهعنوان یکی از محورهای غالب پژوهشی ظاهر شده است، در پاسخ به نیازهای روبهافزایش حوزه سلامت، توجه علمی بیشتر به مسائل توانبخشی بزرگسالان مانند سکته مغزی و آسیب نخاعی ضروری به نظر میرسد.
در مجموع، این مطالعه یک نمایه علمسنجی ارزشمند از این مجله ارائه میدهد و برای پژوهشگران، سیاستگذاران و دانشگاهیان درکی روشنتر از مسیر تحول، شبکههای همکاری و اولویتهای پژوهشی آن در حوزه توانبخشی فراهم میکند.
نقاط قوت و محدودیتها
این مطالعه دارای نقاط قوت و محدودیتهایی است که باید در نظر گرفته شود. ازجمله نقاط قوت این پژوهش میتوان به تحلیل جامع ۲۰ ساله (۲۰۰۵-۲۰۲۵) با استفاده از روشهای کتابسنجی پیشرفته و ابزارهای مصورسازی علمی (VOSviewer) اشاره کرد. این مطالعه برای اولین بار ساختار مفهومی و شبکههای همکاری مجله آرشیو توانبخشی را در چارچوب یک تحلیل علمسنجی سیستماتیک بررسی نموده است. استفاده همزمان از شاخصهای کمی (تعداد مقالات، استنادات، H-index) و کیفی (تحلیل شبکههای همکاری، همرخدادی کلیدواژهها) از دیگر نقاط قوت این تحقیق محسوب میشود که به ارائه تصویر کاملی از وضعیت علمی این مجله کمک نموده است. بااینحال، این مطالعه دارای محدودیتهایی نیز است.
اولین محدودیت، متمرکز بودن تحلیل بر پایگاه داده وبآوساینس است که ممکن است برخی از مقالات منتشرشده در پایگاههای دیگر را پوشش ندهد.
دوم، غالب بودن مقالات به زبان فارسی و محدودیت دسترسی به محتوای کامل این مقالات برای پژوهشگران بینالمللی، میتواند تأثیر منفی بر استنادهای بینالمللی داشته باشد.
سوم، تمرکز بر مؤسسات ایرانی (بهویژه دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی) و محدودیت همکاریهای بینالمللی (فقط ۳۰ لینک اتصال بین کشورها) نشاندهنده نیاز به گسترش شبکههای علمی بینالمللی است.
چهارم، عدم بررسی الگوهای استناددهی (خوداستنادی و استناددهی ترجیحی) و کیفیت استنادات دریافتی از محدودیتهای دیگر این پژوهش است.
پنجم، در نظر گرفتن بازه زمانی تا سال ۲۰۲۵ که هنوز کامل نشده است، ممکن است بر برخی از شاخصهای علمسنجی تأثیر بگذارد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه با کد اخلاق (IR.USWR.REC.1403.111) مصوب کارگروه اخلاق دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی است.
حامی مالی
این مقاله از طرف دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی حمایت مالی شده است
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی، روششناسی، اعتبارسنجی: مرضیه گلچین؛ جمعآوری دادهها، تحلیل، تحقیق و بررسی: آناهیتا گیتی و مرضیه گلچین؛ ویراستاری و نهاییسازی نظارت نوشته: وحید راشدی و مرضیه گلچین.
تعارض منافع
بنا بر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
بیانیه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی
در تهیه این مقاله، از هیچ ابزار هوش مصنوعی (AI) استفاده نشده است.
تشکر و قدردانی
نویسندگان از خانم دکتر رباب تیموری که در آمادهسازی مقاله کمک کرده است، تشکر میکنند.
علمسنجی به معنای اندازهگیری بروندادهای علمی از پایگاههای معتبر است، که با یک ساختار علمی با روش کمی، بروندادهای یک حوزه علمی را بررسی کرده و راهنمایی برای محققان در آن حوزه خواهد شد. از متداولترین روشهای ارزیابی فعالیتهای علمی و پژوهشی موضوعات و موارد خاص است. بررسی کمی تولیدات علمی، سیاستگذاری علمی، ارتباطات علمی دانشپژوهان و ترسیم نقشه علم، برخی از دستاوردهای این حوزهاند.
اصطلاح علمسنجی از ترکیب دو واژه «ساینتو» به معنای علم و «متریک» به معنای اندازهگیری مشتق شده است. سادهترین تعریفی که میتوان برای علمسنجی ارائه داد این است که علمسنجی، علم اندازهگیری و تحلیل علم است که به سنجش تولیدات علمی پژوهشگران، دانشگاهها و کشورها در قالب متغیرهای کمی میپردازد. شاخصهای علمسنجی شامل شاخصهای ارزیابی کمیت و کیفیت برونداد علمی پژوهشگران است که میتواند مبنای ارزشیابی، رتبهبندی و ارتقای اعضای هیئت علمی قرار میگیرد که از مهمترین اهداف این علم، بنا نهادن نظامهایی از شاخصهای توصیفکننده پژوهش در اجتماعات مختلف علمی است.
انتشار مداوم و منظم چنین شاخصهایی میتواند عنصری مفید و کارآمد برای مدیریت تحقیق و سیاستگذاری در علوم باشد . اساس علمسنجی بر تجزیهوتحلیل پارامترهای اطلاعاتی استوار است که این پارامترها مقالات علمی، پروانههای ثبت اختراع، مجلات و بهطورکلی اطلاعات علمی منتشرشده میباشند [1]. نتایج حاصل از این تجزیهوتحلیل، به تعیین ساختار جریان مدارک علمی و فرایندهای استنادی آنها کمک میکند. علمسنجی با جنبههای مختلفی همچون تولید، اشاعه و استفاده از اطلاعات علمی سر و کار داشته و به محدوده علمی یک رشته خاص تعلق ندارد. بسیاری از پیشگامان این حوزه، هدف از علمسنجی را بررسی فرآیندهای موجود در پژوهش علمی برای مدیریت مؤثرتر علم معرفی میکنند.
سابقه این علم به دهه هفتاد میلادی برمیگردد. نقطه شروع و شکلگیری این علم در روسیه (شوروی سابق) بود. زمانی که برای اولین بار دوبوروف و کارنوا واژه علمسنجی را به کار بردند. آنها علمسنجی را بهعنوان اندازهگیری فرایند انفورماتیک تعریف کردند. اولین تجزیهوتحلیل آماری نوشتههای علمی را به کول، ایلز و هولم نسبت میدهند که برای اولین بار از مقالات علمی منتشرشده بهعنوان ملاکی برای مقایسه تولید علمی کشورهای مختلف استفاده کردند. در همان زمان افرادی نظیر لوتکا، برادفورد، زیف بهمنظور بررسی توزیع انتشارات برحسب مؤلفین و نشریات، مدلهای نظری ویژهایی ارائه دادند. با وجود فعالیتهای بسیار در حوزه این علم، تا سال ۱۹۶۹ میلادی حیطه، اهداف و تکنیکهای علمسنجی هنوز مشخص نشده بود. در همان زمان بود که نالیموف، مولچنکو رشتههای فرعی علمسنجی و دامنه کار آن را تعیین کردند [1].
ﻳﻚ ﻧﻘﺸﻪ ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ ﺑﺮاﺳﺎس ﺑﺮوﻧﺪادﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ-ﭘﮋوﻫﺸﻲ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻳﻚ ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﻲ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻣﻲﺷﻮد، ﻧﻮﻳﺴﻨﺪﮔﺎن ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار، ﺧﻮﺷﻪﻫﺎی ﻣﻮﺿﻮﻋﻲ ﺷﻜﻞ ﮔﺮﻓﺘﻪ در ﻃﻮل زﻣﺎن و آﺛﺎر ﻣﻬﻢ و ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬار، ﺗﻌﻴﻴﻦ و ﻣﻌﺮﻓﻲ ﻣﻲﺷﻮﻧﺪ. علمسنجی را میتوان تجزیهوتحلیل کمی و تا حد امکان کیفی فرایند تولید، توزیع و استفاده از اطلاعات علمی و عوامل مؤثر بر آن و توصیف، تبیین و پیشبینی این فرآیند بهمنظور برنامهریزی، سیاستگذاری، اعتلا و آگاهی و آینده نگری علمی و پژوهشی در ابعاد فردی، گروهی، سازمانی و بینالمللی دانست.
در ﺗﻌﺮﻳﻒ ﻧﻘﺸﻪﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ اﻋﺘﻘﺎد ﺑﺮ اﻳﻦ اﺳﺖ ﻛﻪ ﻧﻘﺸﻪ ﻋﻠﻤﻲ، ﻧﻤﺎﻳﻲ از ﺣﻮزهﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ اﺳﺖ ﻛﻪ ﺑﺎ ﺗﺠﺰﻳﻪوﺗﺤﻠﻴﻞ ﻛﻤﻲ اﻃﻼﻋﺎت ﻛﺘﺎﺑﺸﻨﺎﺧﺘﻲ ﺗﻬﻴﻪ ﻣﻲﺷﻮد. ﻋﻨﺎﺻﺮ ﺗﺸﻜﻴﻞدﻫﻨﺪه ﻧﻘﺸﻪﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ، ﺑﺮوﻧﺪادﻫﺎی ﺣﻮزهﻫﺎی ﭘﮋوﻫﺸﻲ ﻫﺴﺘﻨﺪ. در اﻳﻦ ﻧﻘﺸﻪﻫﺎ، ﺣﻮزهﻫﺎی ﻋﻠﻤﻲ ﻛﻪ دارای ارﺗﺒﺎط ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﻗﻮیﺗﺮی ﻫﺴﺘﻨﺪ، در ﻛﻨﺎر ﻫﻤﺪﻳﮕﺮ و ﺣﻮزهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ارﺗﺒﺎط ﺿﻌﻴﻒﺗﺮی دارﻧﺪ در ﻓﺎﺻﻠﻪ دورﺗﺮی ﻗﺮار ﻣﻲﮔﻴﺮﻧﺪ [2]. ﺷﻴﻔﺮﻳﻦ و ﺑﺮﻧﺮ [3] ﺑﻴﺎن ﻣﻲﻛﻨﻨﺪ ﻛﻪ ﺣﻮزه ﺗﺮﺳﻴﻢ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻋﻠﻢ، ﺣﻮزه ﻣﻬﻤﻲ ﺑﺮای ﭘﻲ ﺑﺮدن ﺑﻪ رﺷﺪ ﭘﮋوﻫﺶ ﻋﻠﻤﻲ، دﻧﺒﺎل ﻛﺮدن ﭘﻮﻳﺎﻳﻲ ﻳﻚ ﺣﻮزه، ﻛﺸﻒ ﺣﻮزههای ﺟﺪﻳﺪ ﭘﮋوﻫﺸﻲ و اﻳﺠﺎد ﻳﻚ ﺗﺼﻮﻳﺮ ﺑﺰرگ از ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻋﻠﻤﻲ و اﻳﺠﺎد رﻗﺎﺑﺖ اﺳﺖ. ﺳﻮدﻣﻨﺪی ﻧﻘﺸﻪ ﻋﻠﻤﻲ ﻳﻚ ﺣﻮزه ﺑﺮای ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن، در ﺑﺮرﺳﻲ روﻧﺪﻫﺎ و ﺗﺼﺪﻳﻖ ﭘﻴﺶﺑﻴﻨﻲﻫﺎ و ﺑﺮای ﻏﻴﺮﻣﺘﺨﺼﺼﺎن ﻧﻘﻄﻪ ورودی ﺑﻪ ﻳﻚ ﺣﻮزه و ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﭘﺮﺳﺶﻫﺎی ﻣﺨﺼﻮص آن ﺣﻮزه اﺳﺖ [4].
رشد روزافزون انتشارات علمی در چند قرن اخیر نیاز به بررسی روند رشد و توسعه علمی را بیشازپیش آشکار کرده است و تعداد مقالات علمی تولیدشده و کیفیت ارتباطات میان آنها در هر حوزه بیانکننده مباحث داغ آن حوزه است. باتوجهبه این موضوع، امروزه پژوهشهای بسیاری در زمینه ارزیابی و سنجش کارکرد مجلات و روند تولیدات و مرور فعالیت آنها صورت میگیرد. در این مطالعات از تولیدات علمی، اندازهگیری کمی به عمل میآید تا مشخص شود فراوانی پژوهشهای هر کشور، نهاد، رشته علمی و هر فرد و روند آن چگونه است. پژوهشگران چه زمینههایی را برای پژوهش خود برمیگزینند و چه زمینههایی مورد غفلت واقع شده است. چه کسانی، چه نهادهایی و در کجا پژوهشها را انجام میدهند، تا چه حد از این پژوهشها حمایتهای مالی میشود و این پژوهشها چه تأثیری بر محیط علمی دارند [5].
یکی از انواع چنین مطالعاتی، مطالعه کتابسنجی است که یکی از شیوههای بررسی وضعیت کلی پژوهش به شمار میآید. کتابسنجی در سطح گسترده در علم اطلاعرسانی به کار میرود. بررسیهای کتابسنجی، ابزارهای سودمندی برای ارزیابی و شناخت میزان اهمیت علمی و اجتماعی یک رشته علمی در زمانهای خاص هستند و با وجود محدودیتهای روششناختی که برای این رویکردها ذکر شده است، امکان بازبینی پژوهشها و بررسی روند رشد و توزیع آنها را در یک رشته خاص فراهم مینمایند و به ارزیابی میزان تولید علم توسط یک گروه کاری، مؤسسه، دانشگاه یا کشور میپردازند. در این رویکرد اطلاعات کتابسنجی در خصوص تعداد انتشارات، تعداد ارجاعات، میانگین نمره استنادی نرمالشده، اچ ایندکس و اندازههای بین رشتهای و تخصصی مورد ارزیابی و آنالیز قرار میگیرد [6، 7].
از اطلاعات بهدستآمده از طریق آن میتوان برای ترسیم نقشه علمی استفاده کرد. نقشه علم ابزاری برای ایجاد ترکیبی از طبقهبندی و تجسم است که روابط بین علوم مختلف را از دیدگاههای مختلف نمایش میدهد. در نقشههای علم، حوزههای موضوعی که با هم ارتباط بیشتری دارند در فاصله نزدیکتری نسبت به هم و حوزههایی که ارتباط کمتری دارند در فاصله دورتر نسبت به هم نمایش داده میشوند [8].
نقشههای علمی با ترسیم گرافیکی یک رشته علمی، راه را برای شناسایی بهتر و دقیقتر آن شاخه از دانش بشری و تبدیل مفهوم انتزاعی رشته علمی به مفهوم عینیتر هموار میکنند [9].ترسیم نقشه یا مصورسازی به کمک نمادهای گرافیکی قصد یاری رساندن به کاربران را دارند. در این روش که براساس بروندادهای علمی پژوهشی دانشمندان یک حوزه علمی ترسیم میشود، نویسندگان تأثیرگذار، آثار مهم و تأثیرگذار و غیره تعیین و معرفی میشوند. امروزه دیگر برخلاف گذشته توجه زیادی به صرف تعداد مقالات یک پژوهشگر نمیشود بلکه با بررسی عمیقتر میزان تأثیرگذاری پژوهشگر براساس شاخصهای طراحیشده، کیفیت مجلات و جایگاه پژوهشگر در شبکه اجتماعی مربوط به حوزه مرتبط توجه میشود [10].
همچنین علمسنجی از متداولترین روشهای ارزیابی فعالیتهای علمی و مدیریت پژوهش است. بررسی کمّی تولیدات علمی، سیاستگذاری علمی، ارتباطات علمی دانشپژوهان و ترسیم نقشه علم، برخی از موضوعات این حوزهاند. در علمسنجی، ارتباطات علمی و شیوههای تولید، اشاعه و بهرهگیری از اطلاعات علمی به روش غیرمستقیم و با بررسی منابع و مآخذ آنها ارزیابی میشود. نمایههای استنادی معتبر بینالمللی همچون پایگاههای استنادی مؤسسه کلریویت آنالیتیکز و پایگاههای استنادی مؤسسه اسکوپوس، پابمد هستند که افراد، مؤسسهها، مجلهها، مقالهها، کشورها را از لحاظ علمی مقایسه میکنند.
تحلیل استنادی یا مطالعه استنادی یکی از متداولترین فنون کتابسنجی است که در آن قواعد حاکم بر رابطه میان مدرک استناددهنده (متن) و مدرک مورد استناد (سند)، جستوجو و مطالعه میشود [11]. روشهای مطالعه تحلیل استنادی شامل رویکردهای کیفی، کمّی و محاسباتی است. این نوع از مطالعات علمسنجی بر مواردی همچون مقایسه بهرهوری، رتبهبندی مطالعات سازمانی، رتبهبندی مجلات با تثبیت استانداردهای بهرهوری دانشگاه و استانداردهای شغلی، ارزیابی تأثیر مقالات پژوهشی برتر، پیگیری مسیر توسعه یک حوزه علمی یا فنآوری، و توسعه شاخصهای نویسندگان و سازمانهای برتر براساس عملکرد تحقیقاتی متمرکز هستند.
حری [12] معتقد است پژوهشگران حوزههای علمی، گرههای شبکه جهانی علم به شمار میآیند که هریک موضوع و جایگاه ویژهای را در این شبکه به خود اختصاص میدهند. تعداد پیوندهایی که هر محقق با دیگر محققان آن شبکه برقرار میکند یا دیگران با او ایجاد میکنند، نشاندهنده میزان اتصال او به شبکه جهانی علم و بهعبارتدیگر میزان مشارکت او در علم جهانی است. این پیوند امروزه از طریق استفاده از آثار مکتوب دیگران در هر اثر علمیـ یا همان استنادها ـ ارزیابی میشود.
بورگهاین و همکاران [13] تولیدات علمی هند را در موضوع کم خونی سلولهای داسی شکل در سالهای 1958-2020 م. بررسی نمودند. یافتههای آنها نشان داد 120 کشور و 320 نویسنده با هم همکاری نمودهاند و کشورهای ایالات متحده آمریکا و بریتانیا بیشترین تولیدات علمی و نویسندگان فعال کولا بی روشن، گوش کانجکشا بهترتیب دارای 67 و 55 تولید علمی در این زمینه بوده و پراستنادترین نویسندگان گوپتا رنو، باسو سواتی و بانرجی آنورادا هستند.
گیتی و همکاران [14] به پژوهشی با عنوان بررسی استنادی و تجسم علمی مقالات منتشرشده در مجله آرشیو توانبخشی به بررسی مقالات نمایهشده در پایگاه داده اسکوپوس پرداختند و روند افزایشی در تعداد اسناد منتشرشده و استنادات دریافتی از زمان تأسیس آن تا 1402 را مورد تحلیل قرار دادند. برای تحلیلهای توصیفی از نرمافزار اکسل و برای مصورسازی دادهها از VOS viewer استفاده شده است. یافتههای مطالعه نشان میدهد روند انتشار و استنادات مجله ابتدا صعودی بوده و سپس نزولی بهطوریکه مقالات منتشرشده در مجله تا سال 1389 صعودی و تا 1395 روند نزولی را طی میکرده است.
گیتی و همکاران [15] در پژوهش خود که تحلیل استنادی بیماری مولتیپل اِسکلٌروزیس (اماس) در پایگاه وبآوساینس بود به این نتیجه رسیدند سرعت رشد مدارک در این موضوع رو به رشد است و در سطح جهان مؤسسات تحقیقاتی مختلف با مشارکت اصلی در انتشار منابع اطلاعاتی، پژوهشهای قابلقبولی در حوزه اماس انجام دادهاند و همکاری بینالمللی پژوهشگران در این زمینه در حد مناسبی است.
غفاری و همکاران [16]، به ارزیابی بروندادهای علمی ایران در حوزه مهندسی کامپیوتر در پایگاه وبآوساینس شامل 32108 رکورد از سال 1985-2020م پرداختند. یافتههای پژوهش نشان داد دانشگاههای آزاد اسلامی و دانشگاه امیرکبیر با بیشترین رکورد، از نظر تولید علم در حوزه مورد نظر دارا میباشند و روند رشد تولیدات علمی در این حوزه افزایشی است و ایران با 100کشور همکاری علمی داشته که بیشترین میزان همکاری با ایالات متحده آمریکا است [16].
مهسا بهرهمند [17]، در پژوهشی با عنوان «تحلیل کتابسنجی فصلنامه رهیافت» نتایج پژوهش نشان از پایین بودن میزان مشارکت زنان (18درصد) و بالا بودن مشارکت مردان (81 درصد) در تهیه مقالات دارد. دانشگاه تهران بیشترین همکاری علمی را با فصلنامه رهیافت داشته و میانگین تعداد مقالات منتشرشده در هر شماره از فصلنامه 13/1بوده است. استناد به مقالات و منابع لاتین بیش از سایر انواع منابع ارزیابی شده است. تعداد 760 مدرک چاپشده که دارای 5168 منبع فارسی و 2515 منبع لاتین است. از 760 مدرک موجود 566 مدرک تألیف و 114 مدرک ترجمه و 55 مدرک گزارش و 25 معرفی و نقد کتاب توسط 1028 پدیدآور چاپ شده است. فاضل لاریجانی، با چاپ 13 مقاله تألیفی فعالترین مؤلف و با چاپ 8 مقاله ترجمهای فعالترین مترجم است. نویسندگان عضو هیئت علمی بیشترین فعالیت را در تولید مدارک این فصلنامه داشتهاند.
وبآوساینس که گاهی به اختصار WOS نیز خوانده میشود، یک پایگاه وب و نمایه استنادی علمی است که ازسوی مؤسسه تامسون رویترز ایجاد شده و امکان جستجوی استنادی جامع و دسترسی به پایگاههای داده مختلفی را فراهم میکند. هدف از راهاندازی چنین پایگاهی، ایجاد بستری برای شکلگیری ارتباطات میان محققان و امکان دسترسی سادهتر به مقالات و منابع علمی بوده است. بدون وجود پایگاهی که در آن، منابع و کارهای صورتگرفته علمی مختلف بهشکلی جامع و دقیق قابلپیگیری و کشف هستند، نمیتوان علم را در زمینههای مختلف بهدرستی پیش برد.
در ایران، شیوع شرایط نیازمند توانبخشی نیز رو به افزایش است. مطالعهای نشان داده است حدود 10 درصد از جمعیت ایران (معادل 8.5 میلیون نفر) نیاز به خدمات توانبخشی دارند. شایعترین شرایط شامل اختلالات عصبی-حرکتی (32 درصد)، اختلالات ارتوپدی (28 درصد)، اختلالات شنوایی و بینایی (18 درصد) و اختلالات روانشناختی (12 درصد) میباشد. این دادهها اهمیت تولید دانش در حوزه توانبخشی و نقش کلیدی مجلات علمی مانند آرشیو توانبخشی را در پاسخ به این نیازهای جمعی برجسته میسازد
فصلنامه آرشیو توانبخشی Journal Archives of Rehabilitation
مجله آرشیو توانبخشی فصلنامه علمی-پژوهشی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی است که بهعنوان قدیمیترین نشریه فارسی در زمینه توانبخشی محسوب میشود. این نشریه به شماره استاندارد بینالمللی پیآیندها ۲۵۳۸-۶۲۴۷ :ISSN و به زبان فارسی منتشر میشود. عنوان لاتین این نشریه در بهمن سال ۱۳۹۵ تغییر کرد. علاوهبراین، نشریه توانبخشی اولین مجله تخصصی در حوزه توانبخشی در کشور محسوب میشود که در تاریخ ۱۵/۹/۷۸ طی مجوز شماره ۱۲۵۵۸/۱۲۴ از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اجازه انتشار یافت و از تابستان سال 1382 از سوی کمیسیون نشریات علوم پزشکی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی رتبه علمی-پژوهشی را بهدست آورد که این رتبه در شصتوپنجمین جلسه کمیسیون نشریات علوم پزشکی کشور مورخ ۴/۶/۸۵ و طی نامهای به شماره ۲۰۰۱۴۸ تمدید شده است.
این مجله در زمینههای علوم پیراپزشکی و توانبخشی شامل، ارتز و پروتز، بیناییسنجی، شنوایی، گفتاردرمانی، کاردرمانی، فیزیوتراپی و کودکان استثنایی پذیرای دستاوردهای علمی پژوهشگران گرامی است. حیطه موضوعی بهطور کامل توانبخشی است. هدف از مطالعه حاضرتحلیل کتابسنجی و مصورسازی مقالات منتشرشده در مجله آرشیو توانبخشی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در پایگاه وبآوساینس در بازه 2005-2025 بود.
روش پژوهش
باتوجهبه اینکه مجله مذکور در وبآوساینس نمایه میشود برای گردآوری دادهها از پایگاه اطلاعاتی وبآوساینس استفاده شد و اطلاعات کتابشناختی مقالات منتشرشده مجله در فرمت اکسل استخراج شد. برای جستوجو، مطابق فرمت موجود در پایگاه وبآوساینس، در فیلد نام مجلات عنوان مجله وارد میشود و با استفاده از ابزارهای فیلتر کردن کلیدواژه واردشده، استراتژی جستوجو مشخص میگردد.
SRCTITLE (archives AND of AND rehabilitation) AND (LIMIT-TO (EXACTSRCTITLE, “Archives of Rehabilitation Research”))(Archives of Rehabilitation (Publication Titles)
برای طبقهبندی انواع اسناد منتشرشده در مجله آرشیو توانبخشی، ابتدا از دستهبندی ارائهشده توسط پایگاه وبآوساینس استفاده شد. در این پایگاه، هر مدرک دارای فیلد «Document Type» است که نوع سند را مشخص میکند. برایناساس، انواع اسناد بهصورت خودکار در دستههای «Research Article» مقاله پژوهشی، «Review Article» مقاله مروری، «Editorial Material» مطلب ویراستاری، و سایر انواع طبقهبندی شدند.
پس از استخراج دادهها، برای اطمینان از صحت و دقت طبقهبندی، تمام اسناد بهصورت دستی توسط دو پژوهشگر مستقل بررسی شدند. در این بررسی دستی، نوع هر مدرک بر اساس ساختار و محتوای آن (شامل وجود بخشهای روششناسی، یافتههای تجربی، بحث و نتیجهگیری برای مقالات پژوهشی؛ یا وجود مرور جامع ادبیات و تحلیل انتقادی برای مقالات مروری) تأیید یا اصلاح گردید. در مواردی که نظر پژوهشگران متفاوت بود، نظر شخص ثالث در نظر گرفته شد. همچنین، برای طبقهبندی زبان مقالات، ابتدا از فیلد «Language» در دادههای استخراج شده از وبآوساینس استفاده شد و سپس برای تأیید، چکیده و کلیدواژههای هر مقاله بهصورت دستی بررسی گردید. این رویکرد ترکیبی (خودکار+دستی) باعث افزایش دقت و قابلیت اطمینان دادههای تحلیلشده شد.
در این مطالعه به تعیین روند انتشارات و توزیع استنادات، پراستنادترین مقالات و نیز پرتولیدترین و پراستنادترین نویسندگان، سازمانها و کشورها در مجله پرداخته شده است. در این مطالعه همچنین از تکنیکهای همتالیفی محققان، همرخدادی کلیدواژههاو هم استنادی منابع استفاده شده است. نقشه همتالیفی اساساً بر نویسندگان و وابستگی سازمانی آنها جهت کشف شبکههای همکاری مشترک، متمرکز است [18]. نقشه همرخدادی، مهمترین کلیدواژههای مورداستفاده در اسناد را جهت ترسیم نقشه در نظر میگیرد که در این صورت، زمینه تحقیق را از نظر مفهومی، ساختارمند نموده و به درک الگوهای اساسی اسناد منتشرشده نیز کمک میکند [19].
برای تجزیهوتحلیل دادهها در بخش کتابسنجی از نرمافزار اکسل استفاده شد. جهت ترسیم نقشههای علمی نیز از نرمافزارVOS viewer استفاده شد. این نرمافزار رایگان برای ساخت و مصورسازی شبکههای کتابسنجی، ایجاد نقشه براساس دادههای شبکه و نیز مصورسازی و کاوش این نقشهها استفاده میشود.
یافتهها
861 رکورد در تاریخ یک اکتبر 2025 بازیابی شد. دو مورد مرتبط با ویراستار بود که از روند کار حذف شد. اطلاعات بهدستآمده شامل859 مقاله، 1083 استناد، شاخص اچ اینکدس 11 و ایمپکت فاکتور 3/0 با میانگین 57/1 میباشد. در دستهبندی پایگاه وبآوساینس کل مدارک مربوط به توانبخشی است. سال2005 سال شروع فعالیت این مجله در پایگاه است (تصویر شماره 1).
مطابق تصویر شماره 1 روند کار مجله در پایگاه از سال 2005 با انتشار 35 مقاله فعالیت آغاز شد. در سال 2006 با40 مقاله، روند رشد با شیب ملایمی در جریان بوده است. در سالهای 2013 و 2014 روند افزایشی مشاهده میشود که احتمالاً مربوط به انتشار ویژهنامه اطفال است. اما در سالهای بعدی فقط تعداد مقالات منتشرشده در فصلنامه منتشر شده است، بهطوریکه سال 2024 تعداد 40 مقاله منتشر شده است.
مطابق تصویر شماره 2 بیشترین تعداد مدارک منتشرشده را مقالات تشکیل میدهند. مقاله (819)، مقاله مروری (40) و دو مورد هم مربوط به ویراستاری میباشد که در روند کار جهت بررسی استنادات حذف شد.
مطابق تصویر شماره 3 اغلب این مدارک به زبان فارسی (489)، زبان انگلیسی (197)، عربی (174) و یک مدرک به زبان اردو است. بیشترین همکاری مربوط به دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی (341)، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران (68) و دانشگاه علوم پزشکی تهران (64) و دانشگاه آزاد اسلامی (50) انتشار میباشد.
مطابق جدول شماره 1، 10 نویسنده برتر و پراستناد این نشریه در پایگاه وبآوساینس معرفی میگردند. حدود 2382 نویسنده در این نشریه همکاری دارند. نویسنده پرکار و پراستناد سیدعلی حسینی با داشتن 41 مدرک، 73 استناد و 103 لینک با قدرت اتصال در صدر نویسندگان قرار دارند. در این جدول میزان استنادات مطرح است. سایر نویسندگان با دارا بودن تعداد استناد کمتری در ردههای بعدی قرار دارند.
در تصویر شماره 4، با در نظر گرفتن آستانه 1 حدود 2382 نویسنده وارد نرمافزار نقشهکشی Vos viewer گردید. این نقشه با دارا بودن 141 مورد 13 خوشه و 448 لینک و 633 اتصال قوی در شبکه همنویسندگی قرار دارد. در هر خوشه تعداد نویسندگان و مدارک مرتبط با نویسندگان قرار دارد. موارد مربوط به تعداد نویسندگان دارای تعداد مقالات بیشتر میباشد و در هر خوشه مدارک مرتبط با نویسندگان که در ارتباط با هم هستند، اتصالات و لینکهایی که هر نویسنده دارد، میزان همکاری آنها را مشخص میکند.
مطابق تصویر شماره 5، با در نظر گرفتن آستانه 1، کلیه دادههای استخراجشده از پایگاه وبآوساینس به نرمافزار نقشهکشی Vos viewer وارد گردید؛ از بین 19 کشور، همکار غالب این مدارک مربوط به کشور ایران (558) است. با استناد 989 و حدود 30 لینک اتصال بین کشورها میباشد.
مطابق جدول شماره 2، میزان همکاری، استنادات و میزان لینکهای مرتبط کشورها ذکر شده است. ایران، سوئد و ایرلند شمالی دارای بیشترین میزان استناد میباشند.
در تصویر شماره 6، میزان مشارکت سازمانها و موسسات با در نظر گرفتن آستانه 1، حدود 224 سازمان وارد نرمافزار نقشهکشی Vos viewer گردید. این نقشه دارای 122 مورد 23 خوشه 423 لینک و 906 لینک اتصال قوی دارد. در این نقشه بیشترین همکاری بهترتیب مربوط به دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران و دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه آزاد اسلامی میباشد. در مراتب بعدی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه تهران قرار دارند.
مطابق جدول شماره 3، ملاک ارزیابی، تعداد استنادات سازمانها میباشد. بیشترین استناد مربوط به دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی (586)، دانشگاه تهران (95) و دانشگاه علوم پزشکی اصفهان (854) و دانشگاه آزاد اسلامی (80) استناد میباشد.
مطابق تصویر شماره 7، با در نظرگرفتن آستانه 1، حدود 2176 کلیدواژه وارد نرمافزار گردید. این نقشه با 28 خوشه 10266 لینک و 11346 اتصال قوی وجود دارد. Children در خوشه دو با 233 لینک و 59 همرخدادی قرار دارد. Reliability در خوشه سه با 252 لینک و 53 همرخدادی قراردارند.
مطابق جدول شماره 4، تعداد همرخدادی کلیدواژههای بهکاررفته در نشریه با تعداد لینکهای مرتبط مشخص شدهاند. تعداد کلیدواژهای پراستفاده در جدول ذکر شده است. کلید واژه children با 59 همرخدادی و 347 لینک مرتبط با سایر کلیدواژهها در صدر قرار دارد.
بحث
ﻳﻜﻲ از راهﻫﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان را ﺑﺮای رﺳﻴﺪن ﺑﻪ اﻫﺪاف ﭘﮋوﻫﺸﻲ درﺣﻮزه ﺗﺨﺼﺼﻲ ﺧﻮد ﻛﻤﻚ ﻣﻲﻛﻨﺪ، داﺷﺘﻦ درک و ﻧﻤﺎﻳﻲ ﻛﻠﻲ از ﭼﺎرﭼﻮبﻋﻠﻤﻲﺣﻮزه ﻣﻮردﻧﻈﺮ اﺳﺖ. در اﻳﻦراﺳﺘﺎ دﻳﺪاریﺳﺎزی اﻃﻼﻋﺎتﻳﺎ ﺗﺮﺳﻴﻢ ﻧﻘﺸﻪ و ﺗﺮﺳﻴﻢ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻋﻠﻤﻲ آنﺣﻮزه، ﺿﺮوری ﺑﻪﻧﻈﺮ ﻣﻲرﺳﺪ. ﭘﮋوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی و ازلحاظ روش، پیمایشی از نوع توصیفی بود و هدف از مطالعه حاضرتحلیل علمسنجی و مصورسازی مقالات مجله فصلنامه آرشیو توانبخشی نمایه شده دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در وبآوساینس بود. این مطالعه، مقالات، نویسندگان، مؤسسات و کشورهای همکار با این مجله که بیشترین استناد را داشتهاند، تعیین کرد. مجله فصلنامه آرشیو توانبخشی از سال ۲۰۰5 در پایگاه استنادی وبآوساینس با شاخص اچ ۱۱ نمایه شده است. روند انتشار و دریافت استنادهای این مجله از زمان آغاز به کار آن روبهرشد بوده است که نشاندهنده پیشرفت فعلی این مجله در حوزه توانبخشی و جذب محققان بیشتر برای مشارکت در آن است. تا به امروز، مطالعات کتابسنجی و علمسنجی برای این مجله انجام نشده است. کری و همکاران در تحقیقات خود اشاره کردهاند که با گذشت زمان، تعداد انتشارات، استنادها و دانلودهای مقالات مجله دین و سلامت (JORH) بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. علاوهبراین، آنها مجلات برجسته و مشارکتهای متنوعی را در مطالعه دین، معنویت و سلامت شناسایی کردند [20].
بیشترین مشارکت و همکاری در انتشار مقالات در این مجله توسط کشور ایران انجام شده است. باوجوداین، محققانی از سراسر جهان در انتشار مقالات این مجله مشارکت داشتهاند. با اینحال، شایان ذکر است که نقش کشورها و محققان علمی این حوزه از سراسر جهان در این مجله بسیار محدود مانده است. باتوجهبه دامنه بینالمللی این نشریه، انتظار میرود این مجله به دنبال فرصتهایی برای توسعه مشارکتهای بینالمللی باشد. مجله علمی فصلنامه آرشیو توانبخشی با انتشار 7 مقاله در سال 2003، نمایهسازی در پایگاه داده وبآوساینس را آغاز کرد. در حال حاضر، 861 سند در این پایگاه داده منتشر کرده است که همگی حول محور حوزه توانبخشی هستند. بیشتر اسناد منتشرشده بهصورت مقاله هستند. ایران بزرگترین شریک را دارد و زبان همه مقالات منتشرشده انگلیسی است. میزان استناد به ازای هر مقاله 57/1 بوده است.
دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در صدر مؤسسات و سازمانهای همکار قرار دارد. تحقیقی که توسط ناندیانتو و الحسینی انجام دادند، از طریق یک مطالعه کتابشناختی در اندونزی، به این نتیجه رسید که اندونزی با 43 مقاله و پرکاربردترین کلمه کلیدی «اسید» به عنوان پرتولیدترین کشور شناخته شده است [21]. علاوهبراین، نتایج نشان دادند واژه «Children» پرتکرارترین کلیدواژه بوده و 59 هموقوع و 347 پیوند داشته است. این یافته با شواهد اپیدمیولوژیک سازگار است که نشان میدهد حدود 18 درصد از اختلالات مرتبط با توانبخشی در ایران با مشکلات شنوایی و بینایی در کودکان مرتبطاند؛ بااینحال، باتوجهبه بار قابلتوجه سکته مغزی و آسیب نخاعی در میان بزرگسالان، به نظر میرسد توجه پژوهشی بیشتری به این شرایط ضروری باشد.
نتیجهگیری
یافتههای این مطالعه نشان میدهد آرشیو توانبخشی، سهم علمی و نفوذ روبهرشدی در حوزه علوم توانبخشی داشته است. این مجله افزایش پیوستهای در تعداد انتشارات و استنادات نشان داده که بیانگر بهبود کیفیت پژوهش و میزان دیدهشدن علمی آن است. این مطالعه همچنین نویسندگان، مؤسسات و حوزههای موضوعی کلیدی را که ساختار فکری مجله را شکل میدهند، شناسایی کرد.
اگرچه این مجله جایگاه ملی قدرتمندی، بهویژه از طریق مشارکت پژوهشگران و مؤسسات ایرانی، به دست آورده است، گسترش همکاریهای بینالمللی میتواند اثر جهانی آن را بیشازپیش تقویت کند. همچنین، با وجود آنکه توانبخشی کودکان بهعنوان یکی از محورهای غالب پژوهشی ظاهر شده است، در پاسخ به نیازهای روبهافزایش حوزه سلامت، توجه علمی بیشتر به مسائل توانبخشی بزرگسالان مانند سکته مغزی و آسیب نخاعی ضروری به نظر میرسد.
در مجموع، این مطالعه یک نمایه علمسنجی ارزشمند از این مجله ارائه میدهد و برای پژوهشگران، سیاستگذاران و دانشگاهیان درکی روشنتر از مسیر تحول، شبکههای همکاری و اولویتهای پژوهشی آن در حوزه توانبخشی فراهم میکند.
نقاط قوت و محدودیتها
این مطالعه دارای نقاط قوت و محدودیتهایی است که باید در نظر گرفته شود. ازجمله نقاط قوت این پژوهش میتوان به تحلیل جامع ۲۰ ساله (۲۰۰۵-۲۰۲۵) با استفاده از روشهای کتابسنجی پیشرفته و ابزارهای مصورسازی علمی (VOSviewer) اشاره کرد. این مطالعه برای اولین بار ساختار مفهومی و شبکههای همکاری مجله آرشیو توانبخشی را در چارچوب یک تحلیل علمسنجی سیستماتیک بررسی نموده است. استفاده همزمان از شاخصهای کمی (تعداد مقالات، استنادات، H-index) و کیفی (تحلیل شبکههای همکاری، همرخدادی کلیدواژهها) از دیگر نقاط قوت این تحقیق محسوب میشود که به ارائه تصویر کاملی از وضعیت علمی این مجله کمک نموده است. بااینحال، این مطالعه دارای محدودیتهایی نیز است.
اولین محدودیت، متمرکز بودن تحلیل بر پایگاه داده وبآوساینس است که ممکن است برخی از مقالات منتشرشده در پایگاههای دیگر را پوشش ندهد.
دوم، غالب بودن مقالات به زبان فارسی و محدودیت دسترسی به محتوای کامل این مقالات برای پژوهشگران بینالمللی، میتواند تأثیر منفی بر استنادهای بینالمللی داشته باشد.
سوم، تمرکز بر مؤسسات ایرانی (بهویژه دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی) و محدودیت همکاریهای بینالمللی (فقط ۳۰ لینک اتصال بین کشورها) نشاندهنده نیاز به گسترش شبکههای علمی بینالمللی است.
چهارم، عدم بررسی الگوهای استناددهی (خوداستنادی و استناددهی ترجیحی) و کیفیت استنادات دریافتی از محدودیتهای دیگر این پژوهش است.
پنجم، در نظر گرفتن بازه زمانی تا سال ۲۰۲۵ که هنوز کامل نشده است، ممکن است بر برخی از شاخصهای علمسنجی تأثیر بگذارد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه با کد اخلاق (IR.USWR.REC.1403.111) مصوب کارگروه اخلاق دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی است.
حامی مالی
این مقاله از طرف دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی حمایت مالی شده است
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی، روششناسی، اعتبارسنجی: مرضیه گلچین؛ جمعآوری دادهها، تحلیل، تحقیق و بررسی: آناهیتا گیتی و مرضیه گلچین؛ ویراستاری و نهاییسازی نظارت نوشته: وحید راشدی و مرضیه گلچین.
تعارض منافع
بنا بر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
بیانیه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی
در تهیه این مقاله، از هیچ ابزار هوش مصنوعی (AI) استفاده نشده است.
تشکر و قدردانی
نویسندگان از خانم دکتر رباب تیموری که در آمادهسازی مقاله کمک کرده است، تشکر میکنند.
References
- Office of Vice Chancellor for Research and Technology, Hamadan University of Medical Sciences. [About Scientometrics (Persian)]. Hamadan: Hamadan University of Medical Sciences; 2026. [Link]
- Noyons ECM. Bibliometric mapping as a science policy and research management tool. Leiden: DSWO Press; 1999. [Link]
- Shiffrin RM, Börner K. Mapping knowledge domains. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 2004; 101 Suppl 1(Suppl 1):5183-5. [DOI:10.1073/pnas.0307852100] [PMID] [PMCID]
- Chen C. Mapping the mind. In: Chen Ch, editor. Mapping Scientific Frontiers: The Quest for Knowledge Visualization. London Springer; 2003. [DOI:10.1007/978-1-4471-0051-5_3]
- Sharifi V. [Scientometrics and new cognitive science (Persian)]. Advances in Cognitive Sciences. 2013; 5(2):89-92. [Link]
- Agarwal A, Durairajanayagam D, Tatagari S, Esteves SC, Harlev A, Henkel R, et al. Bibliometrics: Tracking research impact by selecting the appropriate metrics. Asian Journal of Andrology. 2016; 18(2):296-309. [DOI:10.4103/1008-682X.171582] [PMID]
- Rosas SR, Kagan JM, Schouten JT, Slack PA, Trochim WM. Evaluating research and impact: A bibliometric analysis of research by the NIH/NIAID HIV/AIDS clinical trials networks. PLoS One. 2011; 6(3):e17428. [DOI:10.1371/journal.pone.0017428] [PMID]
- Abedi Jafari H, Abooyee Ardakan M, Aghazadeh F, Delbari Ragheb F. [Methodology of drawing the maps of science: A case study on public management science map (Persian)]. Methodology of Social Sciences Humanities. 2011; 17(66):53-69. [Link]
- Akbari M, Delbari Ragheb F, Zolfaghari A, Kalanaki A, Razi S. [Designing knowledge map of entrepreneurship in Iran based on Iran’s Persian scientific researches (Persian)]. Organizational Culture Management. 2016; 13(4):1091-112. [DOI:10.22059/jomc.2016.55429]
- Sweileh WM, Al-Jabi SW, Zyoud SeH, Sawalha AF. Outdoor air pollution and respiratory health: A bibliometric analysis of publications in peer-reviewed journals (1900-2017). Multidisciplinary Respiratory Medicine. 2018; 13:15. [DOI:10.1186/s40248-018-0128-5] [PMID]
- Horri A, Nishat N. [Study of the citation behavior of authors of articles published in the Journal of Psychology and Educational Sciences, University of Tehran, from the beginning to the end of 2000 (Persian)]. Journal of Psychology and Educational Sciences. 2002; 32(2):1-33. [Link]
- Horri A. [The importance and necessity of using foreign resources in national research (Persian)]. Librarianship and Informaion Organization Studies. 1997; 32:7-12. [Link]
- Borgohain DJ, Verma MK, Lund B, Mondal D, Chakrabarti K, Mondal D, et al. Intellectual Structure Mapping of Sickle Cell Anemia Research in India: A Scientometric Analysis. Journal of Scientometric Research. 2022; 11(1):89-99. [DOI:10.5530/jscires.11.1.9]
- Giti A, Rashedi V, Jalilzadeh Afshari P, Golchin M. Citation Review and Scientific Visualization of Articles Published in the Iranian Rehabilitation Journal (IRJ) 2003-2023 in the Scopus Database. Iranian Rehabilitation Journal. 2023; 21(3):399-410. [DOI:10.32598/irj.21.3.327.3]
- Giti A, Golchin M, Babaee T, Fassihi A. [Mapping a Scientific Map of Researchers in the Field of Multiple Sclerosis (MS) Publications (Persian)]. Journal of Modern Medical Information Sciences. 2023; 9(3):278-95. [Link]
- Ghafari S, Qarabaglu V, Rezagholiza-deh Shirvan M. [Scientific Evaluation of Iranian Researchers in the Field of Computer Engineering With Emphasis on Citations (Persian)]. Scientometrics Research Journal. 2021; 7(2):99-114. [DOI:10.22070/rsci.2020.5204.1354]
- Bahremand M. [A Bibliometric Analysis of the Journal of Rahyaft (Persian)]. Rahyaft. 2016; 26(63):77-91. [Link]
- Saberi MK, Farhadi A, Karami S, Mokhtari H. Iranian researchers’ contributions to research on COVID-19: A bibliometric analysis and visualization. Medical Journal of The Islamic Republic of Iran. 2021; 35(1):169-77. [DOI:10.47176/mjiri.35.24]
- Laengle S, Modak NM, Merigó JM, Sotta Cdl. Thirty years of the International Journal of Computer Integrated Manufacturing: A bibliometric analysis. International Journal of Computer Integrated Manufacturing. 2018; 31(12):1247-68. [DOI:10.1080/0951192X.2018.1529434]
- Carey LB, Kumar S, Goyal K, Ali F. A bibliometric analysis of the journal of religion and health: Sixty years of publication (1961-2021). Journal of Religion and Health. 2023; 62(1):8-38.[DOI:10.1007/s10943-022-01704-4] [PMID]
- Nandiyanto AB, Al Husaeni DF. A bibliometric analysis of materials research in Indonesian Journal using VOSviewer. Journal of Engineering Research. 2021. [DOI:10.36909/jer.ASSEEE.16037]
نوع مطالعه: پژوهشی |
موضوع مقاله:
مشاوره توانبخشی
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
تمامی آثار مجله آرشیو توانبخشی تحت مجوز Attribution-NonCommercial 4.0 هستند.
تماس با ما
فصلنامه آرشیو توانبخشی
تلفن دفتر فصلنامه: 02171732812
تلفن ناشر : 02145355555 - 02145355000
ایمیل: rehabilitationj@gmail.com
