مقدمه
اسکلروز چندگانه (MS) یک بیماری مزمن، پیش‌رونده و خودایمنی سیستم عصبی مرکزی است که با التهاب و میلین‌زدا شدن نورون‌های مغز و نخاع مشخص می‌شود و تاکنون درمان قطعی برای آن پیدا نشده است [1، 2]. این بیماری که به‌عنوان یکی از شایع‌ترین اختلالات سیستم عصبی مرکزی شناخته می‌شود، حدود 2/8 میلیون نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار داده است و شیوع جهانی آن به 35/9 مورد در هر 100,000 نفر می‌رسد [3]. ایران در گذشته یک منطقه کم‌خطر برای اسکلروز چندگانه فرض می‌شد، درحالی‌که هم‌اکنون به‌دلیل شیوع بالای این بیماری در جهان شناخته شده است [4، 5]. علائم ناتوان‌کننده اسکلروز چندگانه، طیف وسیعی از اختلالات حسی، حرکتی، شناختی، و جنسی را دربر می‌گیرد [2، 6، 7]. همچنین پیامدهای روانی-اجتماعی این بیماری اعم از استرس، ناامیدی، احساس گناه، خودپنداره آسیب‌دیده، از دست دادن فرصت‌های شغلی، کاهش مشارکت اجتماعی و تخریب روابط خانوادگی و اجتماعی، تقریباً بر تمام جنبه‌های زندگی فرد تأثیر می‌گذارد [8، 9].
سیر صعودی ابتلا به اسکلروز چندگانه و همچنین ماهیت ناتوان‌کننده این بیماری، ضرورت پرداختن به عوامل زمینه‌ساز آن را تبیین می‌کند. علی‌رغم پیشرفت‌ چشمگیر علم پزشکی، هنوز علت اصلی این بیماری ناشناخته است و تحقیقات صورت‌گرفته، ترکیبی پیچیده از استعداد ژنتیکی و عوامل محیطی را در بروز آن مؤثر می‌دانند [10-12]. در میان عوامل محیطی، تجربه مورد سوءاستفاده و غفلت قرار گرفتن و شاهد خشونت بودن در سنین اولیه این بیماران بیشتر از جمعیت عادی به چشم می‌خورد که می‌تواند مؤید وجود ارتباط بین تجارب مذکور و ابتلا به بیماری اسکلروز چندگانه باشد [13]. این تجارب را می‌توان تحت عنوان مفهوم جامعی به نام تجارب ناگوار دوران کودکی مورد بررسی قرار داد. بنابر تعریف سازمان بهداشت جهانی [14] تجارب ناگوار کودکی برخی از شدیدترین و مکررترین منابع استرس هستند که کودکان ممکن است در سنین اولیه زندگی از آن رنج ببرند و شامل انواع مختلف سوء‌استفاده اعم از سوء‌استفاده جسمی، جنسی و عاطفی؛ غفلت جسمی و عاطفی؛ خشونت بین والدین یا مراقبین؛ سوءمصرف الکل یا انواع موادمخدر در خانواده؛ و خشونت همسالان، جامعه، و جمعی می‌شود.
مطالعات انجام شده جهت بررسی آثار تجارب ناگوار کودکی بر ابتلا به بیماری اسکلروز چندگانه نتایج متناقضی در پی داشته است، درحالی‌که برخی پژوهشگران [13، 15-19] به وجود ارتباط بین این تجارب و ابتلا یا تشدید بیماری اسکلروز چندگانه اذعان داشته‌اند؛ دیگران [20-23] نتوانستند ارتباط معنی‌داری بین این دو پیدا کنند. تعدد نتایج می‌تواند ناشی از کاربست تعاریف و ابزارهای متفاوت باشد. همچنین، نباید از این موضوع غافل شد که استرس در یک مسیر مستقیم بر افراد تاثیر نمی‌گذارد و عوامل روانی-اجتماعی همچون حمایت اجتماعی، انعطاف‌پذیری، و حتی سبک‌های مقابله‌ای ممکن است در تعدد نتایج تأثیرگذار باشند [15].
عامل دیگری که به نظر می‌رسد می‌تواند در این فرآیند نقش داشته باشد حس انسجام ‌است. منظور از حس انسجام، توانایی فرد برای مقابله روانی و جسمانی سالم با استرس‌ها و چالش‌ها در طول زندگی است که به فرد این امکان را می‌دهد حد بالایی از استرس و فشار روانی را تحمل کند. حس انسجام یک جهت‌گیری کلی به زندگی است که نشان می‌دهد فرد تا چه اندازه جهان را قابل‌درک، چالش‌های آن را قابل مدیریت و زندگی را معنادار می‌بیند [24]. افرادی با حس انسجام قوی، از موقعیت‌های پرتنش به‌عنوان چالش یاد می‌کنند و برای مدیریت آن‌ها، منابع موجود را تشخیص داده و به‌درستی آن‌ها را به کار می‌گیرند [25]. مطالعات قبلی رابطه مستقیم حس انسجام با کیفیت زندگی و رضایت از زندگی مرتبط با سلامتی و رابطه معکوس آن با افسردگی و مشکلات روانی در افراد مبتلا به اسکلروز چندگانه را نشان داده است، اما درباره نقش میانجی آن در رابطه تجارب ناگوار کودکی و ابتلا به این بیماری اطلاعاتی در دست نمی‌باشد [26].
باتوجه‌به نتایج متناقضی که در یافته‌های گزارش‌های مطالعات قبلی پیرامون رابطه تجارب ناگوار کودکی و بیماری اسکلروز چندگانه به آن‌ها اشاره شد، و همین‌طور خلأ پژوهشی حول نقش میانجی حس انسجام در ارتباط بین تجارب ناگوار کودکی و ابتلا به این بیماری، این مطالعه درصدد آن بوده است که با استفاده از تعریف جامع سازمان بهداشت جهانی از تجارب ناگوار کودکی و پرسش‌نامه بین‌المللی تجارب ناگوار کودکی برای اندازه‌گیری آن و نیز با در نظر گرفتن نقش میانجی حس انسجام، رابطه تجارب ناگوار کودکی و ابتلا به بیماری اسکلروز چندگانه را مورد بررسی قرار دهد. سؤال اصلی پژوهش این بود که آیا حس انسجام، رابطه تجارب ناگوار کودکی و ابتلا به بیماری اسکلروز چندگانه را میانجیگری می‌کند؟

روش
طرح مطالعه
پژوهش حاضر ازلحاظ هدف، کاربردی، ازلحاظ زمانی، مقطعی و ازلحاظ روش، توصیفی-همبستگی از نوع تحلیل میانجی می‌باشد.

شرکت‌کنندگان
جامعه آماری این پژوهش شامل تمامی افراد بالای 18 سال مبتلا به اسکلروز چندگانه و افراد غیرمبتلای همتای آنان (از نظر سن و جنسیت) می‌شد. جمعیت موردمطالعه مبتلایان را بیماران عضو سازمان مردم‌نهاد «امروز چند قدم؟!» و غیرمبتلایان را افراد عضو پیام‌رسان‌های «بله»، «ایتا»، و «تلگرام» تشکیل دادند. نمونه‌گیری به‌روش در دسترس انجام و برای محاسبه حجم نمونه از فرمول شماره 1 استفاده شد [20]:


براین‌اساس، با در نظر گرفتن خطای نوع اول 0/05، توان 0/80، اندازه اثر 0/4، و احتمال ریزش 10 درصدی، حداقل حجم نمونه موردنیاز مطابق فرمول شماره 2، تعداد 110 نفر برای هر گروه و مجموعاً 220 نفر به دست آمد.


معیارهای عمومی ورود افراد به مطالعه شامل داشتن توانایی خواندن و نوشتن و تکمیل پرسش‌نامه‌های پژوهش در بستر آنلاین، و همچنین داشتن حداقل سن 18 سال (به‌علت استاندارد سنی پرسش‌نامه بین‌المللی تجارب ناگوار کودکی) بود. علاوه‌براین، افراد مبتلا به اسکلروز چندگانه نیز به‌منظور جلوگیری از تقدم زمان ابتلا به بیماری نسبت به تجارب ناگوار کودکی، می‌بایست تشخیص پزشکی مبنی بر ابتلا به اسکلروز چندگانه را بعد از سن 18 سالگی دریافت کرده باشند. معیارهای خروج از پژوهش نیز شامل عدم پاسخگویی به حتی یکی از سؤالات پرسش‌نامه بود.

ابزار
پرسش‌نامه بین‌المللی تجارب ناگوار کودکی
 این پرسش‌نامه توسط سازمان بهداشت جهانی با هدف ایجاد بستری برای ایجاد تحقیقات بیشتر در مورد شیوع و پیامدهای تجارب ناگوار کودکی در کشورهای کم‌درآمد تدوین شده و شامل 43 سؤال و 7 بخش است؛ بخش اطلاعات جمعیت‌شناختی دارای 7 سؤال، بخش وضعیت تأهل دارای 5 سؤال، بخش رابطه با والدین و مراقبان دارای 5 سؤال با فرمت لیکرت 5 درجه‌ای‌، بخش محیط خانواده دارای 16 سؤال با فرمت بله/خیر برای 5 سؤال اول و لیکرت 4 درجه‌ای برای 11 سؤال بعدی، بخش خشونت همسالان دارای 3 سؤال با فرمت لیکرت 4 درجه‌ای برای سؤال 1 و 3 و لیکرت 7 درجه‌ای برای دومین سؤال، بخش شاهد خشونت بودن دارای 3 سؤال با فرمت لیکرت 4 درجه‌ای، و بخش در معرض خشونت جمعی یا جنگ بودن نیز دارای 4 سؤال با فرمت لیکرت 4 درجه‌ای می‌باشند. 
نمره نهایی فرد از مجموع نمرات کسب‌شده از سؤال‌های بخش‌ سوم تا هفتم به دست آمده و در بازه بین 26 تا 114 قرار می‌گیرد. این پرسش‌نامه برای افراد بالای 18 سال کاربرد دارد [14]. در پژوهش کاظیم [27] آلفای کرونباخ به‌دست‌آمده برای هریک از خرده‌مقیاس‌های ابزار بین 0/69 تا 0/81 بود. محاسبه ضریب همبستگی پیرسون بین نمره کلی پرسش‌نامه بین‌المللی تجارب ناگوار کودکی و پرسش‌نامه ترومای کودکی همبستگی مثبت 0/72 را نشان داد (0/05>P). در ایران به‌منظور بررسی همسانی درونی هریک از سازه‌ها، ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شد که مقدار آن برای خرده‌مقیاس‌های آن بین 0/53 تا 0/78 بود. همین‌طور مقدار میانگین واریانس استخراجی برای هر شش سازه، از مقدار حداکثر مجذور واریانس مشترک و میانگین مجذور واریانس مشترک بیشتر بود و نشان می‌دهد مدل دارای روایی افتراقی می‌باشد [28].

پرسش‌نامه حس انسجام
این پرسش‌نامه را آنتونووسکی [29] با هدف آزمایش قدرت مدل نظری‌اش به‌صورت تجربی ارائه کرده است. او حس انسجام را به‌صورت جهت‌گیری شخصی فرد به زندگی تعریف کرد. این پرسش‌نامه شامل 29 سؤال است که هر سؤال روی یک مقیاس لیکرت 7 درجه‌ای از 1 تا 7 درجه‌بندی شده است. سؤالات 1، 4، 5، 6، 7، 11، 13، 14، 16، 20، 23، 25، و 27 به‌صورت معکوس نمره‌گذاری می‌شوند. براین‌اساس نمره نهایی در بازه 29 تا 203 قرار می‌گیرد. کسب نمره بالاتر نشان‌دهنده حس انسجام قوی‌تر فرد است. این پرسش‌نامه شامل سه خرده‌مقیاس درک‌پذیری (سؤالات 1، 3، 5، 10، 12، 15، 17، 19، 21، 24 و 26)، قابل‌مدیریت بودن (سؤالات 2، 6، 9، 13، 18، 20، 23، 25، 27 و 29) و احساس معناداری (سؤالات 4، 7، 8، 11، 14، 16، 22 و 28) می‌باشد.
 در 26 مطالعه اندازه آلفای کرونباخ به‌دست‌آمده برای ثبات درونی، از 0/82 تا 0/95 متغیر بود. همبستگی به‌دست‌آمده از آزمون-بازآزمون، ثبات قابل‌توجه 0/54 در فاصله 2 سال را نشان می‌داد [30]. در ایران برای نشان دادن اعتبار سازه از تحلیل عوامل استفاده شد و نشان داد این مقیاس تنها یک عامل دارد که 76/5 درصد واریانس را تبیین می‌کند و همه گویه‌ها در این یک عامل بارگیری می‌شوند. همچنین همسانی درونی سؤال‌ها برابر با 0/969 به‌دست آمد که بیانگر پایایی مطلوب این مقیاس می‌باشد [31].

روش اجرا
برای انجام این پژوهش، پس از اخذ مجوزهای لازم از کمیته اخلاق دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، به‌منظور نمونه‌گیری از افراد مبتلا به اسکلروز چندگانه، با مدیر سازمان مردم نهاد «امروز چند قدم؟!» ارتباط برقرار و توضیحات لازم پیرامون اهداف و فرآیند پژوهش حاضر ارائه شد. این مجموعه با 861 عضو یکی از بزرگ‌ترین گروه‌های مربوط به افراد مبتلا به این بیماری محسوب می‌شد؛ بنابراین انتظار می‌رفت جمعیت موردمطالعه، حداکثر واریانس موردنیاز را دارا باشد. پس از تأیید مدیر، فراخوانی برای اعضای این مجموعه جهت شرکت در پژوهش منتشر شد که در آن اهداف و فرآیند شرکت در پژوهش توضیح داده شده بود. سپس باتوجه‌به محدودیت حسی-حرکتی افراد مبتلا به اسکلروز چندگانه و دشواری تردد در برخی از آن‌ها، برای افراد متقاضی شرکت در پژوهش که معیارهای ورود ازجمله تکمیل فرم رضایت‎‌نامۀ آگاهانه را احراز می‌کردند پرسش‌نامه‌های پژوهش به‌صورت آنلاین ارسال شد. بعد از تکمیل پرسش‌نامه‌ها توسط بیماران مبتلا به اسکلروز چندگانه، پاسخ‌ها براساس ویژگی‌های سنی و جنسی پاسخ‌دهندگان تقسیم‌بندی شدند و تعداد موردنیاز گروه غیرمبتلایان طبق این تقسیم‌بندی مشخص گردید. پیامی در گروه‌های دانشجویی پیام‌رسان‌های «بله»، «ایتا»، و «تلگرام» قرار داده شد که ضمن توضیح اهداف و فرآیند شرکت در پژوهش، از افرادی که خود یا اطرافیانشان مشمول تقسیم‌بندی‌های سنی و جنسی می‌شدند دعوت به عمل آمد. برای داوطلبانی که معیارهای ورود به پژوهش ازجمله تکمیل فرم رضایت‎‌نامه آگاهانه را احراز می‌کردند پرسش‌نامه‌های پژوهش به‌صورت آنلاین ارسال شد. جمع‌آوری داده‌ها تا رسیدن به حد نصاب گروه‌های سنی و جنسی مورد نظر ادامه یافت.

تجزیه و تحلیل آماری
به‌منظور توصیف داده‌ها از جدول فراوانی و شاخص‌های توزیع مرکزی و پراکندگی استفاده شد. همچنین به‌منظور استنباط از داده‌ها نیز از آزمون تی گروه‌های مستقل، رگرسیون خطی و لجستیک و تحلیل میانجی استفاده شد. پردازش داده‌ها توسط نرم‌افزار SPSS با نسخه 26 و نرم‌افزار R انجام گرفت.

یافته‌ها
شرکت‌کنندگان این پژوهش را 224 نفر (پس از خروج مواردی که معیارهای خروج را احراز می‌کردند) تشکیل دادند که در دو گروه مبتلا و غیرمبتلا با جنسیت و طبقه سنی همگن به‌‌طور مساوی تقسیم شده بودند. همان‌طور که در جدول شماره 1 مشاهده می‌شود، اکثر شرکت‌کنندگان زن، در بازه سنی 40-44، دارای تحصیلات عالی (کاردانی و کارشناسی) و متأهل بودند.


اکثر مبتلایان، فاقد شغل، درحالی‌که اکثر غیرمبتلایان شاغل بودند. سن و مدت ابتلا به اسکلروز چندگانه نیز به‌ترتیب برابر با 7/36±29/51 و 8/24±12/92 بود.
در جدول شماره 2، میانگین انحراف استاندارد نمرات تجارب ناگوار کودکی و حس انسجام شرکت‌کنندگان به تفکیک گروه‌های مبتلا و غیرمبتلا و همچنین معناداری اختلاف بین آن‌ها (از طریق آزمون تی گروه‌های مستقل) ذکر شده است.


همان‌طور که مشاهده می‌شود، به‌جز خرده‌مقیاس‌های خشونت همسالان (0/074=P)، شاهد خشونت بودن (0/999 به‌منظور بررسی پیش‌فرض نرمال بودن توزیع داده‌ها، از شاخص‌های کشیدگی و چولگی استفاده شد که نتایج آن حاکی از تأیید این پیش‌فرض بود (برای هر دو متغیر تجارب ناگوار کودکی و حس انسجام در هر دو گروه در بازه 1±). همچنین بررسی نمرات استاندارد z نشان داد تمام نمرات در محدوده استاندارد 3± قرار داشتند. آماره دوربین-واتسون در محدوده بین 1/5 تا 2/5 به دست آمد (1/95) که حاکی از استقلال بین خطاها بود. همچنین عامل تورم واریانس و شاخص تحمل نیز برابر با 1 شدند که فرض عدم هم‌خطی را تأیید می‌کردند. تصویر شماره 1، نمودار پراکندگی مقادیر تجارب ناگوار کودکی و مقادیر پیش‌بینی‌شده حس انسجام را نشان می‌دهد.
 

References

1. Compston A, Coles A. Multiple sclerosis. Lancet. 2008; 372(9648):1502-17. [DOI:10.1016/S0140-6736(08)61620-7] [PMID]
2. Pakenham KI, Samios C. Couples coping with multiple sclerosis: A dyadic perspective on the roles of mindfulness and acceptance. Journal of Behavioral Medicine. 2013; 36(4):389-400. [DOI:10.1007/s10865-012-9434-0] [PMID]
3. Walton C, King R, Rechtman L, Kaye W, Leray E, Marrie RA, et al. Rising prevalence of multiple sclerosis worldwide: Insights from the Atlas of MS. Multiple Sclerosis. 2020; 26(14):1816-21. [DOI:10.1177/1352458520970841] [PMID]
4. Azami M, YektaKooshali MH, Shohani M, Khorshidi A, Mahmudi L. Epidemiology of multiple sclerosis in Iran: A systematic review and meta-analysis. PloS one. 2019; 14(4):e0214738. [DOI:10.1371/journal.pone.0214738] [PMID]
5. Mirmosayyeb O, Shaygannejad V, Bagherieh S, Hosseinabadi AM, Ghajarzadeh M. Prevalence of multiple sclerosis (MS) in Iran: a systematic review and meta-analysis. Neurological Sciences. 2022; 43(1):233-41. [DOI:10.1007/s10072-021-05750-w] [PMID]
6. Morris G, Reiche EMV, Murru A, Carvalho AF, Maes M, Berk M, et al. Multiple immune-inflammatory and oxidative and nitrosative stress pathways explain the frequent presence of depression in multiple sclerosis. Molecular Neurobiology. 2018; 55(8):6282-306. [DOI:10.1007/s12035-017-0843-5] [PMID]
7. Parsaeian M, Najl-Rahim A, Karimlou M, Mozaffari M. [Comparing normal and multiple sclerotic patients short term memory (Persian)]. Archives of Rehabilitation. 2006; 7(2):56-60. [Link]
8. Abdekhodaie Z, Shahidi S, Mazaheri MA, Panaghi L, Nejati V. [The family relationship in patients with multiple sclerosis: A phenomenological study (Persian)]. Journal of Family Research. 2016; 12(47):437-59. [Link]
9. Noori M, Hosseini SA, Shiri V, Akbarfahimi N. [The relationship between balance and activities of daily living with the quality of life of patients with relapsing-remitting multiple sclerosis (Persian)]. Archives of Rehabilitation. 2019; 19(4):292-301. [DOI:10.32598/rj.19.4.292]
10. Amato MP, Derfuss T, Hemmer B, Liblau R, Montalban X, Soelberg Sørensen P, et al. Environmental modifiable risk factors for multiple sclerosis: Report from the 2016 ECTRIMS focused workshop. Multiple Sclerosis Journal. 2018; 24(5):590-603. [DOI:10.1177/1352458516686847] [PMID]
11. Goodin DS, Khankhanian P, Gourraud PA, Vince N. The nature of genetic and environmental susceptibility to multiple sclerosis. PLoS One. 2021; 16(3):e0246157. [DOI:10.1371/journal.pone.0246157] [PMID]
12. Pouramiri M, Azimian M, Akbarfahimi N, Pishyareh E, Hossienzadeh S. Investigating the relationship between individual and clinical characteristics and executive dysfunction of multiple sclerosis individuals. Archives of Rehabilitation. 2019; 20(2):114-23. [DOI:10.32598/rj.20.2.114]
13. Wan A, Bernstein CN, Graff LA, Patten SB, Sareen J, Fisk JD, et al. Childhood maltreatment and psychiatric comorbidity in immune-mediated inflammatory disorders. Psychosomatic medicine. 2022; 84(1):10-9. [DOI:10.1097/PSY.0000000000001025] [PMID]
14. WHO. Adverse Childhood Experiences International Questionnaire (ACE-IQ). Geneva: World Health Organization; 2020 [Link]
15. Eid K, Bjørk MH, Gilhus NE, Torkildsen Ø. Adverse childhood experiences and the risk of multiple sclerosis development: A review of potential mechanisms. International Journal of Molecular Sciences. 2024; 25(3):1520. [DOI:10.3390/ijms25031520] [PMID]
16. O’Mahony J, Bernstein CN, Marrie RA. A nested case-control study evaluating the relationship between adverse childhood experiences and immune-mediated inflammatory disease in the Canadian Longitudinal Study on Aging. BMJ Open. 2025; 15(1):e087133. [DOI:10.1136/bmjopen-2024-087133] [PMID]
17. Polick CS, Ploutz-Snyder R, Braley TJ, Connell CM, Stoddard SA. Associations among stressors across the lifespan, disability, and relapses in adults with multiple sclerosis. Brain and Behavior. 2023; 13(7):e3073. [DOI:10.1002/brb3.3073] [PMID]
18. Rehan ST, Khan Z, Shuja SH, Salman A, Hussain Hu, Abbasi MS, et al. Association of adverse childhood experiences with adulthood multiple sclerosis: A systematic review of observational studies. Brain and Behavior. 2023; 13(6):e3024. [DOI:10.1002/brb3.3024] [PMID]
19. Shaw MT, Pawlak NO, Frontario A, Sherman K, Krupp LB, Charvet LE. Adverse childhood experiences are linked to age of onset and reading recognition in multiple sclerosis. Frontiers in Neurology. 2017; 8:242. [DOI:10.3389/fneur.2017.00242] [PMID]
20. Briones-Buixassa L, Milà R, Arrufat FX, Aragonès JM, Bufill E, Luminet O, et al. A case-control study of psychosocial factors and their relationship to impairment and functionality in multiple sclerosis. Journal of Health Psychology. 2019; 24(8):1023-32. [DOI:10.1177/1359105317692142] [PMID]
21. Gatto NM, Thordardottir EB, Tomasson G, Rúnarsdóttir H, Song H, Jakobsdóttir J, et al. Association between adverse childhood experiences and multiple sclerosis in Icelandic women-a population-based cohort study. Brain Sciences. 2022; 12(11):1559. [DOI:10.3390/brainsci12111559] [PMID]
22. Horton MK, McCurdy S, Shao X, Bellesis K, Chinn T, Schaefer C, et al. Case-control study of adverse childhood experiences and multiple sclerosis risk and clinical outcomes. PLoS One. 2022; 17(1):e0262093. [DOI:10.1371/journal.pone.0262093] [PMID]
23. Riise T, Mohr DC, Munger KL, Rich-Edwards JW, Kawachi I, Ascherio A. Stress and the risk of multiple sclerosis. Neurology. 2011; 76(22):1866-71. [DOI:10.1212/WNL.0b013e31821d74c5] [PMID]
24. Imani Z, Zanganeh Motlagh F, Abbasi M. [The mediating role of psychological cohesion in the relationship between psychological suffering and spiritual adjustment to marital turmoil in mothers of children with Autism (Persian)]. Islamic Lifestyle Centered on Health. 2022; 6(1):163-72. [Link]
25. Norouzi S, Bashardoust S, Mojtabaie M. Presenting a structural model for predicting mental disturbance based on time perspective with the mediation of psychological coherence and cognitive flexibility in male and female students. Journal of Adolescent and Youth Psychological Studies. 2023; 4(1):90-102. [DOI:10.61838/kman.jayps.4.1.10]

26. Calandri E, Graziano F, Borghi M, Bonino S. Coping strategies and adjustment to multiple sclerosis among recently diagnosed patients: the mediating role of sense of coherence. Clinical Rehabilitation. 2017; 31(10):1386-95. [DOI:10.1177/0269215517695374] [PMID]
27. Kazeem OT. A validation of the adverse childhood experiences scale in Nigeria. Research on Humanities and Social Sciences. 2015; 5(11):18-23. [Link]
28. Lotfi M, Pourshahriari M, Rezaeian H. [Psychometric properties of the international adverse childhood experience questionnaire in Mashhad (Persian)]. Journal of Psychological Science. 2023; 22(125):865-80. [Link]
29. Antonovsky A. Unraveling the mystery of health: How people manage stress and stay well. San Francisco: Jossey-Bass; 1987. [Link]
30. Antonovsky A. The structure and properties of the sense of coherence scale. Social Science & Medicine. 1993; 36(6):725-33. [DOI:10.1016/0277-9536(93)90033-Z] [PMID]
31. Alipour A, Sharif N. [Validity and reliability of the Sense of Coherence (SOC) ‎questionnaire in university ‎students (Persian)]. Researcher Bulletin of Medical Sciences. 2012; 17(1):50-6. [Link]
32. Monnat SM, Chandler RF. Long-term physical health consequences of adverse childhood experiences. The Sociological Quarterly. 2015; 56(4):723-52. [DOI:10.1111/tsq.12107] [PMID]
33. Karakaş M, Çingöl N. The relationship of childhood trauma experiences with cognitive distortions and sense of coherence in nursing students. Perspectives in Psychiatric Care. 2022; 58(4):1546-53. [DOI:10.1111/ppc.12962]
34. Volanen SM, Lahelma E, Silventoinen K, Suominen S. Factors contributing to sense of coherence among men and women. The European Journal of Public Health. 2004; 14(3):322-30. [DOI:10.1093/eurpub/14.3.322] [PMID]
35. Krantz G, Östergren PO. Does it make sense in a coherent way? Determinants of sense of coherence in Swedish women 40 to 50 years of age. International Journal of Behavioral Medicine. 2004; 11(1):18-26. [DOI:10.1207/s15327558ijbm1101_3] [PMID]
36. Glaser D. Emotional abuse and neglect (psychological maltreatment): A conceptual framework. Child Abuse & Neglect. 2002; 26(6-7):697-714. [DOI:10.1016/S0145-2134(02)00342-3] [PMID]
37. Eriksson M, Lindström B. Antonovsky’s sense of coherence scale and the relation with health: A systematic review. Journal of Epidemiology & Community Health. 2006; 60(5):376-81. [DOI:10.1136/jech.2005.041616] [PMID]
38. Hejazi Zadeh N, Pirzadeh F, Monjazebi F. Sense of coherence among patients with multiple sclerosis and its relevant factors. British Journal of Neuroscience Nursing. 2022; 18(S 1):S26-30. [DOI:10.12968/bjnn.2022.18.Sup1.S26]
39. Flensborg-Madsen T, Ventegodt S, Merrick J. Sense of coherence and physical health. Testing Antonovsky’s theory. The Scientific World Journal. 2006; 6:2212-9. [DOI:10.1100/tsw.2006.351] [PMID]
40. Gawrział O, Prentka M. Sense of coherence in patients with multiple sclerosis. The Annals of Kujawy and Pomorze University. 2018; 13:289-300. [Link]
41. Dube SR, Fairweather D, Pearson WS, Felitti VJ, Anda RF, Croft JB. Cumulative childhood stress and autoimmune diseases in adults. Psychosomatic Medicine. 2009; 71(2):243-50. [DOI:10.1097/PSY.0b013e3181907888] [PMID]
42. Renck B, Rahm G. Sense of coherence in women with a history of childhood sexual abuse. International Journal of Social Welfare. 2005; 14(2):127-33. [DOI:10.1111/j.1369-6866.2005.00349.x]
43. Danese A, Moffitt TE, Harrington H, Milne BJ, Polanczyk G, Pariante CM, et al. Adverse childhood experiences and adult risk factors for age-related disease: Depression, inflammation, and clustering of metabolic risk markers. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine. 2009; 163(12):1135-43. [DOI:10.1001/archpediatrics.2009.214] [PMID]