URL: http://rehabilitationj.uswr.ac.ir/article-1-3719-fa.html
، مرضیه پشتوان2
، ساناز دوست محمدی2
، محمدرضا نصیری2
، امیرحسین میرزاحسینی2
، میناسادات میرشجاع*3




پرسشنامه سنجش چندبعدی خستگی
این پرسشنامه را نخستین بار در سال 1995 استمس و همکاران طراحی و معرفی کردند. پرسشنامه مذکور شامل 20 گویه است که در قالب 5 خردهمقیاس (خستگی عمومی، خستگی جسمانی، کاهش فعالیت، کاهش انگیزش و خستگی ذهنی) تدوین شده و بهمنظور ارزیابی ابعاد مختلف خستگی به کار میرود. ویژگی مهم این ابزار آن است که خستگی را براساس احساس و بیان فرد اندازهگیری میکند و بنابراین، ابعاد ذهنی و ادراکی خستگی را نیز در نظر میگیرد [25]. این پرسشنامه به زبان فارسی ترجمه و بومیسازی شده است و روایی و پایایی آن در مطالعات داخلی مورد تأیید قرار گرفته است. ضریب پایایی نسخه فارسی برابر با 0/72 گزارش شده است که نشاندهنده قابلیت اعتماد قابلقبول این ابزار در جمعیت ایرانی است [26].
پرسشنامه رضایت شغلی مینه سوتا
پرسشنامه رضایت شغلی مینه سوتا برای نخستین بار در سال 1967 ویسو و همکاران بهمنظور سنجش رضایت شغلی با تمرکز بر عوامل درونی و بیرونی تهیه کردند. این پرسشنامه از 19 گویه و 6 خردهمقیاس نظام پرداخت (3 سؤال)، نوع شغل (4 سؤال)، فرصتهای پیشرفت (3 سؤال)، جو سازمانی (2 سؤال)، سبک رهبری (4 سؤال) و شرایط فیزیکی (3 سؤال) تشکیل شده است که بهمنظور سنجش رضایت شغلی به کار میرود. نمرهگذاری این پرسشنامه بهصورت طیف لیکرت میباشد که بهترتیب امتیازات 1، 2، 3، 4 و 5 در نظر گرفته میشود. امتیازات بین 19 تا 38 نشاندهنده میزان رضایت شغلی ضعیف، بین 38 تا 57 نشاندهنده میزان رضایت شغلی متوسط و امتیازات بالای 57 نشاندهنده میزان رضایت شغلی بسیار خوب میباشد. روایی و پایایی این پرسشنامه در زبان فارسی بررسی شده است و دارای پایایی 0/78 و روایی (ضریب آلفای کرونباخ) معادل 0/82 در زبان فارسی است [27، 28].
روش تحلیل دادهها
کلیه تحلیلهای آماری براساس پروتکل مطالعه و با استفاده از نرمافزار SPSS نسخه 26 انجام شد. تحلیل دادهها در دو سطح توصیفی و استنباطی انجام گرفت. در بخش توصیفی، متغیرهای کمی با شاخصهای میانگین و انحرافمعیار، میانه و دامنه و متغیرهای کیفی با فراوانی و درصد گزارش شدند. در تحلیل استنباطی، ابتدا نرمالیتی دادهها با آزمون کولموگروف-اسمیرنف بررسی شد. برای بررسی ارتباط بین متغیرهای کیفی از آزمون کایاسکوئر، برای بررسی همبستگی بین رضایت شغلی و علائم و دردهای اسکلتی–عضلانی از آزمون همبستگی پیرسون و برای بررسی همبستگی بین خستگی و علائم و دردهای اسکلتی–عضلانی، از آزمون همبستگی رتبهای اسپیرمن استفاده شد. سطح معنیداری در تمامی آزمونها 0/05>P در نظر گرفته شد.
یافتهها
در این مطالعه، 125 کارمند شاغل با میانگین سنی (سال) 41/18 و انحرافمعیار 7/49 شرکت کردند. جدول شماره 2 توزیع ویژگیهای جمعیتشناختی شرکتکنندگان را نشان میدهد.

میانگین سنی کل افراد شرکتکننده نشان میدهد جامعه پژوهش در میانسالی قرار دارند. نبود تفاوت آماری معنیدار بین میانگین سنی زنان و مردان (0/462=P) حاکی از همگن بودن دو گروه ازنظر متغیر سن میباشد. همچنین بهوضوح تفاوتهای فیزیولوژیک بین زنان و مردان مشهود است. مردان بهطور میانگین وزن بیشتری (حدود 90 کیلوگرم در مقابل 67 کیلوگرم)، قد بلندتری (حدود 179 سانتیمتر در مقابل 161 سانتیمتر) و درنتیجه، شاخص توده بدنی بالاتری (31/29 در مقابل 27/28) داشتند. این تفاوتها از نظر آماری در سطح بسیار معنیدار (0/001>P) برای وزن و قد، و معنیدار (0/041>P) برای شاخص توده بدنی تأیید شدهاند. باتوجهبه شاخصهای توده بدنی، میانگین هر دو گروه در محدوده اضافه وزن بین 25 تا 30 قرار دارد که میتواند بهعنوان یک عامل خطر سلامتی در این جامعه مد نظر باشد. میانگین ساعات کاری روزانه افراد 8 ساعت و میانگین سابقه کار آنها 13/39 سال گزارش شده است. این ارقام نشان میدهد جامعه موردمطالعه، جمعیتی با سابقه کاری قابلتوجه و ساعت کاری استاندارد هستند. ازآنجاییکه سطح معنیداری مربوط به این دو متغیر بهترتیب 0/738 و 0/218 است، تفاوت معنیداری بین زنان و مردان ازنظر میزان ساعات کاری روزانه و سالهای سابقه کار وجود ندارد. یافتهها حاکی از آن است که افراد بهطور میانگین ساعات بیشتری در هفته را به کار با رایانه (33/40 ساعت) نسبت به فعالیتهای غیررایانهای (21/19 ساعت) اختصاص میدهند. مقایسه بین گروههای جنسیتی نشان میدهد تفاوت در ساعات کار با رایانه ازنظر آماری معنیدار است (0/048=P). این امر میتواند نشاندهنده تفاوت در نوع مشاغل یا وظایف محوله به زنان و مردان در محیطهای کاری باشد. بااینحال، در ساعات کار غیررایانهای، این تفاوت از نظر آماری معنیدار نبوده است (0/091=P).
نسبت شرکت زنان به مردان بهترتیب 49 و 76 نفر با درصد فراوانی 60/8 و 2/39 درصد ود. جدول شماره 3 توزیع فراوانی و درصد ویژگیهای جمعیتشناختی، ازجمله جنسیت، وضعیت تأهل، سطح تحصیلات، مصرف سیگار، الگوی فعالیت بدنی، میزان استرس ادراکشده و وضعیت خوابیدن را نشانمیدهد.

نتایج جدول شماره 3 نشان میدهد اکثریت شرکتکنندگان زن (60/8 درصد) و متأهل (76 درصد) بودند. ازنظر تحصیلات، بیشترین فراوانی مربوط به افراد دارای مدرک کارشناسی ارشد (63/2 درصد) و دکتری تخصصی (12 درصد) بود که نشاندهنده سطح تحصیلی بالای نمونه مورد بررسی است. در زمینه مصرف سیگار، تنها 4/8 درصد از شرکتکنندگان سیگاری بودند که بیانگر شیوع پایین این رفتار پرخطر در جمعیت مطالعه است. الگوی فعالیت بدنی نشان داد 68/8 درصد از افراد حداقل 1 بار در هفته ورزش میکردند، درحالیکه 31/2 درصد هیچگونه فعالیت ورزشی نداشتند. بیشترین فراوانی مربوط به ورزش 3 بار در هفته (24/8 درصد) و روزانه (15/2 درصد) بود. در بررسی میزان استرس ادراکشده، بیشترین فراوانی مربوط به سطح «متوسط» بود (46/4 درصد)، و تنها 8 درصد از افراد سطح «خیلی زیاد» را گزارش کردند. این توزیع نشاندهنده پراکندگی قابلتوجه در تجربه استرس میان شرکتکنندگان است. درخصوص وضعیت خوابیدن، رایجترین حالت، خوابیدن به پهلو بود (60 درصد)، که با الگوهای خواب طبیعی و ارگونومیک همخوانی دارد. سایر وضعیتها شامل خوابیدن به پشت (17/6 درصد)، به شکم (11/2 درصد) و حالت جنینی (11/2 درصد) بودند.
برای بررسی شیوع دردهای اسکلتی–عضلانی در نواحی مختلف بدن، پرسشنامهای با محوریت نواحی پرخطر در فعالیتهای نشسته و رایانهمحور طراحی و اجرا شد. دادهها نشان میدهد بهطورکلی 35/22 درصد از زنان و 23/57 درصد از مردان و 30/66 درصد از کل شرکتکنندگان حداقل یک درد در نقاط مختلف بدنشان داشتهاند. دادههای حاصل از این ارزیابی در جدول شماره 4 ارائه شدهاند و شامل فراوانی و درصد بروز درد در نواحی گردن، شانه، آرنج، مچ دست، کمر، نشیمنگاه، ران، زانو و مچ پا/قوزک به تفکیک جنسیت میباشد.

همانطور که در جدول شماره 4 نشان داده شده است، درد گردن، شانه، کمر و نشیمنگاه از شایعترین نواحی درد در میان شرکتکنندگان بوده است. زنان در اکثر نواحی درد، ازجمله گردن (52/6 درصد)، شانه (47/4 درصد)، کمر (40/8 درصد) و نشیمنگاه (44/7 درصد)، فراوانی بالاتری نسبت به مردان گزارش کردهاند. این تفاوتها میتواند ناشی از تفاوتهای ارگونومیک، نوع وظایف شغلی یا عوامل فیزیولوژیک باشد. درمقابل، مردان در برخی نواحی مانند درد مچ پا/قوزک (24/5 درصد) و درد نشیمنگاه (34/7 درصد) درصد قابلتوجهی را نشان دادهاند.
بهمنظور تعیین نوع آزمون آماری مناسب برای تحلیل همبستگی بین متغیرهای «رضایت شغلی» و «خستگی» با علائم و دردهای اسکلتی–عضلانی مرتبط با کار، ابتدا توزیع دادههای این دو متغیر از نظر نرمالبودن مورد بررسی قرار گرفت. برای این منظور، از هر دو آزمون کولموگروف-اسمیرنوف و شاپیرو-ویلک استفاده شد. دلیل استفاده همزمان از دو آزمون، افزایش دقت در تصمیمگیری و پیروی از توصیههای روششناختی برای نمونههای با حجم کمتر از 2000 نفر بود [12] نتایج حاصل از این آزمونها در جدول شماره 5 آمده است.

براساس نتایج فوق، متغیر «رضایت شغلی» دارای توزیع نرمال است، زیرا سطح معنیداری در هر دو آزمون بیشتر از 0/05 بوده و فرض نرمالبودن دادهها رد نشده است. درمقابل، متغیر «خستگی» از توزیع نرمال برخوردار نیست، چراکه سطح معنیداری در هر دو آزمون کمتر از 0/05 بوده و فرض نرمالبودن رد شده است. به همین دلیل، جهت بررسی همبستگی بین «رضایت شغلی» و علائم و دردهای اسکلتی–عضلانی از آزمون همبستگی پیرسون و برای بررسی همبستگی بین «خستگی» و علائم و دردهای اسکلتی–عضلانی از آزمون همبستگی رتبهای اسپیرمن استفاده شد. از 125 پرسشنامه تکمیلشده، بهدلیل وجود دادههای پرت یا پاسخهای ناهماهنگ) در متغیرهای رضایت شغلی و خستگی)، 9 نمونه از تحلیل نرمالیتی و همبستگی خارج شدند؛ بنابراین آزمونهای مربوط به این دو متغیر روی 116 نمونه انجام شده است.
بهعلاوه، بهمنظور بررسی عوامل مرتبط با بروز دردهای اسکلتی–عضلانی در نواحی مختلف بدن، آزمونهای آماری متناسب با نوع متغیرها اجرا شد. برای متغیرهای طبقهای (مانند جنسیت، مصرف سیگار، ورزش، استرس، طرز خوابیدن و خستگی) از آزمون کایاسکوئر و برای متغیرهای پیوسته (مانند رضایت شغلی) از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. جدول شماره 6 نتایج این تحلیلها را به تفکیک ناحیه درد و متغیر مستقل نشان میدهد.

نتایج آزمون کایاسکوئر نشان داد بین جنسیت و بروز درد در نواحی گردن (0/001=P) و شانه (0/004=P) رابطه آماری معنیداری وجود دارد؛ بهطوریکه شیوع این دردها در زنان بهطور قابلتوجهی بیشتر از مردان گزارش شده است. همچنین، در نواحی مچ دست و دست (0/053=P) و کمر (0/054=P) رابطه در آستانه معنیداری قرار داشت و نیازمند بررسیهای تکمیلی است. در سایر نواحی بدن، تفاوتهای مشاهدهشده از نظر آماری معنیدار نبودند. اگرچه بازه سنی شرکتکنندگان گسترده بود (، آزمون آماری ارتباط معنیداری بین سن و هیچیک از نواحی درد نشان نداد (0/05<P برای همه نواحی). از میان نواحی مختلف بدن، تنها درد ران با مصرف سیگار رابطه معنی دار آماری نشان داد
(0/028=P). همچنین اگرچه آزمون کلی کای اسکوئر رابطه معنی داری بین میزان استرس و درد شانه یا کمر نشان نداد، اما آزمون روند خطی وجود رابطه معنی داری بین افزایش سطح استرس و شیوع درد در ناحیه شانه و بالای کمر را تأیید کرد. همچنین، در مورد درد قوزک پا، آزمون کای اسکوئر رابطه معنی داری نشان نداد (0/123=P)، اما آزمون نسبت درست نمایی این رابطه را معنی دار گزارش کرد (0/048=P). بررسی رابطه بین وضعیت خوابیدن و تجربه درد با استفاده از آزمون کای اسکوئر نشان داد هیچ یک از نواحی بدن رابطه معنی داری با طرز خوابیدن نداشتند. بااین حال، شیوع درد در نواحی گردن، شانه و کمر در میان افرادی که به پهلو یا روی شکم میخوابند، اندکی بیشتر بود، اما این تفاوت ها از نظر آماری قابل تأیید نبودند. تحلیل همبستگی پیرسون بین رضایت شغلی و درد نشان داد هیچیک از نواحی بدن همبستگی معنی داری با رضایت شغلی نداشتند. بااین حال، درد در نواحی آرنج (0/069=P)و قوزک پا (0/084=p) در آستانه معنی داری قرار داشتند. بررسی رابطه بین میزان خستگی و بروز درد با استفاده از آزمون اسپیرمن نشان داد تنها درد در ناحیه قوزک پا با خستگی رابطه مثبت اما ضعیف دارد (0/041=P) که نشان دهنده اتدازه اثرکوچک است. به عبارت دیگر، افرادی که خستگی بیشتری را گزارش کرده اند، احتمال بیشتری برای تجربه درد در این ناحیه داشته اند. سایر نواحی بدن همبستگی معنی داری با خستگی نداشتند. درنهایت، بررسی رابطه بین میزان خستگی و سطح رضایت شغلی نشان داد این دو متغیر دارای همبستگی منفی و معنی دار هستند. این بدان معناست که با افزایش خستگی، سطح رضایت به طور معنی داری کاهش مییابد.
بحث
مطالعه حاضر با هدف تعیین شیوع علائم و دردهای اسکلتی-عضلانی و ارتباط آن با خستگی و رضایت شغلی در میان 125 نفر از کارکنان دانشگاه علوم پزشکی سمنان انجام شد. یافتهها نشان داد شیوع کلی حداقل یک درد اسکلتی-عضلانی در جمعیت موردمطالعه 30/6 درصد است. شایعترین نواحی درگیر بهترتیب گردن (41/6 درصد)، شانه (37/6 درصد)، کمر (34/4 درصد) و نشیمنگاه (34/4 درصد) بودند. همچنین تفاوت معنیداری در شیوع درد گردن و شانه بین زنان و مردان مشاهده شد (به نفع زنان). ارتباط مثبت و معنیداری بین خستگی و درد قوزک پا و همبستگی منفی معنیداری بین خستگی و رضایت شغلی یافت شد. در ادامه، یافتههای اصلی در مقایسه با پژوهشهای پیشین مورد بحث قرار میگیرد:
شیوع کلی و شایعترین نواحی درگیر
شیوع 30/6 درصد دردهای اسکلتی-عضلانی در مطالعه حاضر نسبت به برخی گزارشهای داخلی پایینتر است. برای نمونه، سمائی و همکاران (1394) شیوع 60/4 درصد را در کارکنان اداری دانشگاه علوم پزشکی بابل گزارش کردند [29]. صالحی سهلآبادی و همکاران (1399) نیز شیوع بیش از 70 درصد را در کارکنان اداری بیمارستانهای تهران یافتند [30]. جعفری و همکاران (1400) شیوع 85 درصد و اخلاقی پیرپشته و همکاران (1399) شیوع 87/5 درصد را گزارش کردهاند [31، 32]. این اختلاف قابلتوجه را میتوان به عوامل متعددی نسبت داد: نخست، مطالعه حاضر صرفاً بر روی کارمندان اداری-خدماتی با فعالیت عمدتاً نشسته انجام شد، درحالیکه مطالعات یادشده کارکنان بیمارستانی (با بار فیزیکی بالاتر مانند جابهجایی بیمار، ایستادن طولانی) را نیز شامل میشدند. دوم، ابزار اندازهگیری در برخی مطالعات (مانند روش ROSA و REBA) علاوهبر شیوع درد، ریسکهای ارگونومیک را نیز ارزیابی کردهاند که ممکن است نرخهای بالاتری را نشان دهد. سوم، تفاوت در تعریف «درد» (حاد در مقابل مزمن) و دوره زمانی بازه زمانی (مثلاً 12 ماه گذشته در مقابل 7 روز گذشته) نیز میتواند مؤثر باشد.
بااینحال، شیوع مطالعه حاضر با یافتههای ریاحی و همکاران (1398) در کارمندان آموزشوپرورش اراک (حدود 35 درصد) و با مطالعه جهانی بونفیلیولی و همکاران (2022) که شیوع درد اسکلتی-عضلانی را در کارمندان اداری بین 20 تا 40 درصد گزارش کردهاند، همخوانی بیشتری دارد [3، 33]. در سطح بینالمللی، شیوع درد اسکلتی-عضلانی در دامنه گزارششده از تایلند (43/1-48/4 درصد) و ایران (7/8-47/7 درصد) قرار میگیرد [5، 6]. این یافته تأکید میکند درد اسکلتی-عضلانی در میان کارمندان اداری ایرانی یک مشکل شایع اما با نوسانات جمعیتی قابلتوجه است.
شایعترین نواحی درگیر در مطالعه ما (گردن، شانه، کمر و نشیمنگاه) با اکثر تحقیقات پیشین همسو است. نشستن طولانیمدت، خم شدن گردن به سمت مانیتور، عدم وجود تکیهگاه مناسب برای کمر و استفاده مداوم از ماوس و صفحه کلید، فشارهای مکانیکی پایدار بر این نواحی وارد میکند. درگیری کمتر آرنج (13/6 درصد) و مچ پا (21/6 درصد) نیز قابلانتظار است، زیرا این مفاصل در کارهای اداری کمتر درگیر حرکات تکراری یا تحمل وزن هستند.
تفاوتهای جنسیتی در شیوع درد
یافته مهم دیگر، شیوع بالاتر معنیدار درد گردن و شانه در زنان نسبت به مردان بود (بهترتیب 52/6 درصد در مقابل 24/5 درصد و 47/4 درصد درمقابل 22/4 درصد). این نتیجه با مطالعات دریس و همکاران (2024) که شیوع علائم و درد اسکلتی-عضلانی را در زنان 95 درصد و در مردان 77/5 درصد گزارش کردند، و با مطالعه گرابارا (2025) در کارکنان اداری لهستان و مطالعه هولزگریو (2021) همسو است [14، 15، 34، 35]. علل این تفاوت میتواند چندگانه باشد: الف. تفاوتهای آناتومیک و فیزیولوژیک (نسبت توده عضلانی به چربی، تأثیر هورمونها بر لیگامانها)، ب. تفاوت در نوع وظایف شغلی (زنان ممکن است ساعات بیشتری را صرف کارهای تکراری و دقیق با رایانه کنند؛ در مطالعه ما زنان بهطور معنیداری ساعات کار با رایانه بیشتری نسبت به مردان داشتند)، ج. عوامل روانی-اجتماعی (زنان ممکن است استرس ادراکشده بالاتری گزارش دهند و بیشتر به دنبال درمان باشند). بااینحال، مطالعه ووتک و همکاران (2024) نشان داد پس از تعدیل براساس نوع مواجهه شغلی، تفاوت جنسیتی از بین میرود [17]. این دیدگاه تأکید میکند عوامل محیط کاری و ارگونومیک نقش تعیینکنندهتری نسبت به جنس بیولوژیک دارند.
نقش شاخص توده بدنی (اضافه وزن) و ساعات کار با رایانه
میانگین شاخص توده بدنی هر دو گروه در محدوده اضافه وزن (28/06) قرار داشت. اگرچه در تحلیل دو متغیره ارتباط معنیداری بین شاخص توده بدنی و دردهای خاص یافت نشد، اما میانگین بالای شاخص توده بدنی خود یک عامل خطر شناختهشده برای دردهای اسکلتی-عضلانی، به ویژه کمردرد است. مطالعات والش و همکاران (2018) و چن و همکاران (2022) ارتباط قوی بین چاقی و دردهای مزمن اسکلتی را تأیید کردهاند [18، 19]. عدم مشاهده رابطه معنیدار در مطالعه ما ممکن است بهدلیل اندازه نمونه محدود و یا غلبه عامل قویتر (مانند ساعات کار با رایانه) باشد. درمقابل، مطالعه النگری و همکاران (2022) نیز نشان داد بار فیزیکی کار نسبت به اضافه وزن به تنهایی پیشبینیکننده قویتری است [21]. به نظر میرسد اضافه وزن بهعنوان یک عامل زمینهای، اثر خود را در تعامل با سایر ریسکفاکتورها نشان میدهد.
میانگین ساعات کار با رایانه در هفته (33/40 ساعت) بیش از دو برابر ساعات کار غیررایانهای (21/19 ساعت) بود و این تفاوت در زنان بیشتر بود. ساعات کار طولانی با رایانه با شیوع دردهای گردن، شانه و کمر ارتباط خطی دارد [22، 23، 36]. بااینحال، مطالعه عظیمی و همکاران (2022) نقش کیفیت ارگونومی و وجود وقفههای حرکتی را تعیینکنندهتر از صرف ساعت کار میداند [23]. در مطالعه حاضر، نبود رابطه معنیدار بین ساعت کار با رایانه و درد شانه یا کمر (در آزمون کایدو) ممکن است بهدلیل واریانس کم در این متغیر (اغلب افراد ساعتهای بالایی کار میکردند) یا وجود عوامل مداخلهگر باشد.
ارتباط خستگی و رضایت شغلی با علائم و دردهای اسکلتی-عضلانی
یافته جالب توجه، ارتباط مثبت و معنیدار بین خستگی و درد قوزک پا (041/P=0) بود. اگرچه در نگاه اول این ارتباط دور از انتظار به نظر میرسد، اما میتوان آن را از طریق مکانیسمهای زیر توجیه کرد: خستگی عمومی بدن به تغییر الگوی راه رفتن و توزیع نادرست وزن بر روی مفاصل مچ پا منجر میشود. همچنین، خستگی عضلانی ممکن است توانایی تثبیت مفصل مچ پا را کاهش دهد و درنتیجه فشار بیشتری بر لیگامانها و تاندونها وارد آید. متأسفانه مطالعات کمی به این ارتباط خاص پرداختهاند و به تحقیقات بیشتر با معاینات بیومکانیک نیاز دارد.
هرچند این یافته به تکرار نیاز دارد، اما مطالعات بیومکانیک نشان دادهاند خستگی عضلات پروگزیمال (مانند گلوتئال و همسترینگ) میتواند الگوی راه رفتن را تغییر داده و بارگذاری غیرعادی بر مچ پا ایجاد کند. همچنین خستگی سیستماتیک با کاهش زمان واکنش عضلات تثبیتکننده مچ پا همراه است. بااینحال، بهدلیل ضعف همبستگی (0/189)، این نتیجه باید با احتیاط تفسیر شود.
اما مهمتر از آن، ما یک همبستگی منفی و معنیدار بین خستگی و رضایت شغلی یافتیم (هر چه خستگی بیشتر، رضایت شغلی کمتر). این یافته با مطالعه آزادچهر و همکاران [36] در کارکنان دانشگاه کاشان و با مطالعه ژنگ و همکاران [12] در کارکنان فناوری اطلاعات چین همسو است. این رابطه معکوس را میتوان از دو جهت تفسیر کرد: ازیکسو، خستگی ناشی از علائم و دردهای اسکلتی-عضلانی باعث کاهش انگیزه، افزایش خطاها و احساس ناکارآمدی میشود که بهنوبهخود رضایت شغلی را کاهش میدهد. ازسویدیگر، رضایت شغلی پایین میتواند بهعنوان یک استرسور روانی-اجتماعی عمل کرده و خستگی درکشده را تشدید کند. این چرخه معیوب، مداخلات همزمان ارگونومیک و روانی-اجتماعی را ضروری میسازد. همچنین در مدل تقاضا- کنترل کارینازک، خستگی بالا اغلب در مشاغل با «تقاضای روانی بالا» و «کنترل پایین» دیده میشود. کارمندان اداری دانشگاه علوم پزشکی ممکن است تقاضای بالایی از نظر حجم مکاتبات، دقت بالا و پاسخگویی به ذینفعان متعدد داشته باشند، اما کنترل کمی بر نحوه و زمان انجام کار خود دارند. این عدم تطابق، هم خستگی را افزایش میدهد و هم رضایت را کاهش میدهد. علاوهبراین نظریه تعادل تلاش-پاداش سیگریست بیان میکند وقتی تلاش فرد (ازجمله تلاش فیزیکی برای تحمل درد و خستگی) با پاداشهای مناسب (حقوق، احترام، امنیت شغلی) همراه نباشد، رضایت شغلی کاهش مییابد. خستگی ناشی از دردهای عضلانی، تلاشی نادیده گرفتهشده است که پاداش متناسبی ندارد [37].
سایر متغیرها (مصرف سیگار، استرس، وضعیت خوابیدن)
ارتباط معنیدار بین مصرف سیگار و درد ران (028/P=0) یک یافته نوظهور است که در مطالعات پیشین کمتر به آن اشاره شده است. سیگار با کاهش جریان خون بافتی و تأخیر در ترمیم بافتهای همبند، میتواند آسیبپذیری مفاصل ران را افزایش دهد. هرچند بهدلیل تعداد کم افراد سیگاری در نمونه (6 نفر)، تعمیم این یافته با احتیاط انجام میشود.
میزان استرس ادراکشده اگرچه در آزمون کایاسکوئر با درد شانه و کمر رابطه معنیدار نشان نداد، اما آزمون روند خطی وجود یک رابطه خطی مثبت را تأیید کرد (با افزایش استرس، شیوع درد بیشتر میشود). این یافته با مدل بایوپسیکوسوشیال تطابق دارد که در آن استرس تنش عضلانی را افزایش داده و آستانه درد را کاهش میدهد [38]. در مورد وضعیت خوابیدن، اگرچه ارتباط معنیداری مشاهده نشد، اما شیوع بیشتر درد گردن و شانه در افرادی که به پهلو میخوابیدند، نیازمند بررسی بیشتر با ابزارهای دقیقتر است.
محدودیتها و پیشنهادات
پژوهش حاضر دارای محدودیتهایی است که باید در تفسیر نتایج مد نظر قرار گیرد.
نخست، مطالعه بهصورت مقطعی طراحی شده و بنابراین نمیتواند روابط علی بین متغیرها را اثبات کند. بهویژه، اگرچه در مقدمه به نقش احتمالی خستگی بهعنوان متغیر میانجی در ارتباط بین علائم اسکلتی-عضلانی و رضایت شغلی اشاره شد، مطالعه حاضر بهدلیل طراحی مقطعی و عدم استفاده از مدلسازی معادلات ساختاری یا آزمونهای میانجیگری، قادر به آزمون این فرضیه نبود.
دوم، دادههای مربوط به علائم و دردهای اسکلتی-عضلانی، خستگی و رضایت شغلی براساس خوداظهاری جمعآوری شدهاند که احتمال سوگیری حافظه یا گزارشدهی وجود دارد.
سوم، پرسشنامه نوردیک یک ابزار غربالگری است و صرفاً «شیوع علائم و دردها» را گزارش میدهد، نه «شیوع ناهنجاریهای ساختاری تشخیصدادهشده بالینی» را.
چهارم، بازه سنی وسیع شرکتکنندگان (30 تا 60 سال با دامنه 30 ساله) ممکن است تغییرات وابسته به سن را تحت تأثیر قرار داده باشد. آزمون کایاسکوئر تفاوت معنیداری براساس سن نشان نداد، اما بهدلیل گستردگی دامنه سنی و احتمال تأثیر عوامل مخدوشگر (مانند سابقه کار و بیماریهای زمینهای)، این موضوع بهعنوان یک محدودیت تلقی میشود.
باتوجهبه محدودیتهای فوق، توصیه میشود مطالعات آینده با طراحی طولی و حجم نمونه بیشتر، نقش میانجی خستگی را بررسی کنند و از معاینات بالینی، روشهای عینی مانند الکترومایوگرافی سطحی، آنالیز حرکت و تصویربرداری تشدید مغناطیسی در کنار پرسشنامهها استفاده نمایند. همچنین انجام مطالعات آینده با گروهبندی سنی کوچکتر (مانند 30-39، 40-49 و 50-60 سال) و استفاده از تحلیل رگرسیون لجستیک با تعدیل متغیرهای مخدوشگر، میتواند تصویر دقیقتری از تأثیر سن بر علائم اسکلتی-عضلانی در کارمندان اداری ارائه دهد. درنهایت، بررسی اثر مداخلات ارگونومیک همراه با مشاوره روانی-اجتماعی در قالب کارآزمایی بالینی تصادفیشده، گام منطقی بعدی برای تعیین جهت علیت و ارائه راهکارهای عملی خواهد بود.
نتیجهگیری
این مطالعه با روش توصیفی-تحلیلی مقطعی بر روی 125 کارمند دانشگاه علوم پزشکی سمنان نشان داد شیوع کلی علائم و دردهای اسکلتی-عضلانی در این جمعیت 6/30 درصد است و شایعترین نواحی درگیر بهترتیب گردن، شانه، کمر و نشیمنگاه میباشند. یافتهها حاکی از آن بود که شیوع درد در ناحیه گردن و شانه در زنان بهطور معنیداری بیشتر از مردان است. همچنین بین خستگی و درد قوزک پا ارتباط مثبت و معنیداری وجود داشت و همبستگی منفی معنیداری بین خستگی و رضایت شغلی مشاهده شد؛ به این معنی که با افزایش خستگی، سطح رضایت شغلی کاهش مییابد. مصرف سیگار با درد ران و میزان استرس ادراکشده نیز با درد شانه و بالای کمر رابطه خطی معنیداری نشان داد. میانگین شاخص توده بدنی شرکتکنندگان در محدوده اضافه وزن و میانگین ساعات کار با رایانه بیش از دو برابر ساعات کار غیررایانهای بود.
براساس یافتههای فوق، فواید کاربردی این تحقیق برای مدیران و کارشناسان سلامت شغلی عبارت است از: ضرورت طراحی ارگونومیک ایستگاههای کاری با تأکید بر حمایت از گردن، شانه و کمر؛ توجه ویژه به گروه زنان از طریق آموزش ارگونومی و تعدیل حجم کار رایانهای؛ مدیریت خستگی و استرس شغلی با برگزاری کارگاههای تعادل کار-زندگی و ذهنآگاهی؛ اجرای برنامههای کنترل وزن و ورزش منظم در محیط کار؛ ایجاد وقفههای حرکتی منظم (هر 45 دقیقه، 5 دقیقه راه رفتن یا حرکات کششی)؛ و غربالگری دورهای سالانه با استفاده از پرسشنامه نوردیک برای شناسایی زودهنگام علائم هشداردهنده. همچنین، عنوان تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی مقطعی تناسب کامل دارد، زیرا مطالعه حاضر به بررسی شیوع و توصیف روابط بین متغیرها پرداخته و هیچ مداخله یا پیگیری طولی در آن انجام نشده است. درمجموع، باتوجهبه شیوع قابلتوجه علائم اسکلتی-عضلانی و ارتباط معنیدار آن با خستگی و کاهش رضایت شغلی، اجرای همزمان مداخلات ارگونومیک، روانی-اجتماعی و مدیریت وزن میتواند به بهبود سلامت کارکنان، افزایش رضایت شغلی و ارتقای بهرهوری سازمانی منجر شود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه حاصل طرح پژوهشی مصوب کمیته تحقیقات و فناوری دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی سمنان با کد اخلاق (IR.SEMUMS.REC.1404.064) است. در این مطالعه، تمامی شرکتکنندگان رضایتنامه کتبی آگاهانه را امضا نمودهاند. همچنین، محرمانه بودن اطلاعات، حق خروج از پژوهش در هر زمان، و سایر حقوق مربوط به شرکتکنندگان، بههمراه سایر اصول اخلاقی، در تمام مراحل اجرای پژوهش بهطور کامل رعایت شده است.
حامی مالی
این پژوهش با حمایت مالی معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی سمنان انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی و روششناسی: فرزانه کرمانی، مرضیه پشتوان، ساناز دوست محمدی، محمدرضا نصیری و امیرحسین میرزاحسینی؛ تحلیل، مدیریت پروژه، بررسی و تدوین: مینا سادات میرشجاع؛ تحقیق: مرضیه پشتوان، ساناز دوست محمدی، محمدرضا نصیری و امیرحسین میرزاحسینی؛ نگارش پیشنویس اولیه: فرزانه کرمانی و مینا سادات میرشجاع؛ سرپرستی: فرزانه کرمانی.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
بیانیه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی
نویسندگان اعلام میکنند از هوش مصنوعی دیپسیک صرفاً در فرایند نگارش و ویرایش زبانی مقاله استفاده کردهاند و محتوای علمی و نتایج پژوهش، بر عهده نویسندگان است.
| بازنشر اطلاعات | |
|
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |